ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ ਉੱਪਕੋ ਜਾ ਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਆਪਾ (ਆਤਮਾ) ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ।” ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਨਾਮ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ (ਚੌਥਾ ਵੇਦ), ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ (ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ), ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੇਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਗਣਿਤ, ਸ਼ਕੁਨ-ਅਸ਼ਕੁਨ, ਧਨ-ਵਿਗਿਆਨ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਇਕ-ਪਾਠ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਸੱਪ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੀ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਹੀ ਹਨ। ਤੂੰ ਨਾਮ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਨਾਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ, “ਕੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ?” ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ, “ਹਾਂ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” “ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਪੂਜਨੀਯ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਬੋਲ (ਵਾਕ) ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੇਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਬੋਲ, ਇਕ-ਪਾਠ, ਜੀਵ, ਰਾਜੇ, ਤਾਰੇ, ਸੱਪ, ਪਿਤਰ, ਆਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਥਵੀ, ਪਵਨ-ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਜਲ-ਅੱਗ, ਦੇਵਤਾ-ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਘਾਹ-ਵਿਰਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਚਿਟੀਆਂ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸਚ-ਝੂਠ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ, ਮਨ-ਭਾਵਨ ਤੇ ਅਭਾਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬੋਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੋਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਕੋਈ ਜੇ ਬੋਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਬੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਥੇ ਤਕ ਉਹ ਜਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਕੀ ਬੋਲ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਬੋਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮਨ ਬੋਲ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁੱਠ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਮਲਕ ਜਾਂ ਬਿਲਵ ਫਲ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਬੋਲ ਅਤੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਮਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੱਛਾ ਜਨਮਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੀ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ, “ਹਾਂ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸੰਕਲਪ (ਇਰਾਦਾ) ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਥਵੀ, ਪਵਨ-ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਜਲ-ਅੱਗ—all ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਹੀ ਵਰਖਾ, ਵਰਖਾ ਲਈ ਹੀ ਅਨਾਜ, ਅਨਾਜ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਲਈ ਹੀ ਕਰਮ, ਕਰਮ ਲਈ ਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚੇਤਨਾ (ਅਵੇਰਨੈਸ) ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਨ, ਬੋਲ, ਨਾਮ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ—ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, ‘ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।’ ਜਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਧਿਆਨ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਪਹਾੜ, ਜਲ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਡੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਛੋਟੇ, ਝਗੜਾਲੂ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਵਧੂਕ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਵਿਵੇਕ (ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ) ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੇਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਬੋਲ, ਇਕ-ਪਾਠ, ਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ, ਰਾਜੇ, ਤਾਰੇ, ਸੱਪ, ਆਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਥਵੀ, ਪਵਨ-ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਜਲ-ਅੱਗ, ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਘਾਹ-ਵਿਰਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਚਿਟੀਆਂ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸਚ-ਝੂਠ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ, ਮਨ-ਭਾਵਨ ਤੇ ਅਭਾਵਨ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਸੁਆਦ, ਇਹ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਕਤੀ (ਬਲ) ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਸੌ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਕ ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਜਦ ਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਠਦਾ, ਚਲਦਾ, ਮਿਲਦਾ, ਬੈਠਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਜਾਣਦਾ, ਕਰਦਾ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦੇਵ-ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਘਾਹ-ਵਿਰਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਚਿਟੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਬਲ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਬਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਬਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਬਲ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਥੇ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਬਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਬਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅਨਾਜ (ਭੋਜਨ) ਬਲ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਸੁਣ ਸਕਦਾ, ਸੋਚ ਸਕਦਾ, ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਕਰ ਸਕਦਾ, ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਭੋਜਨ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਭੋਜਨ-ਪੂਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਲ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਜਨ ਘਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ, ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਘਾਹ, ਵਿਰਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਚਿਟੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਜਲ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਜਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਜਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਜਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅੱਗ ਜਲ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜਦ ਅੱਗ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੇਦਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, ‘ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੀ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੋਈ, ਮੀਂਹ ਪਵੇਗਾ।’ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਲੀਆਂ ਉੱਪਰ ਤੇ ਆੜੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਜਲ। ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਆਕਾਸ਼ (ਸਪੇਸ) ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਬਿਜਲੀ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਅੱਗ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਅਪਕ, ਚਮਕਦਾਰ, ਰੁਕਾਵਟ-ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਸਮਝ (ਸਮ੍ਰਿਤੀ) ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਪਰ ਯਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਸੋਚ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਦ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਸੋਚਦੇ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਧਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਮਝ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਸਮਝ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸਮਝ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਤਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਆਸ (ਹੋਪ) ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਆਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਪੁੱਤਰ-ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” ਜੋ ਆਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਆਸ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, “ਆਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?” “ਹਾਂ, ਆਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਆਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀਆਂ ਤਿੱਲੀਆਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ, ਭੈਣ, ਅਧਿਆਪਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ, ਭੈਣ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਰੁਖਾਈ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, ‘ਤੂੰ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭਰਾ, ਭੈਣ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਘਾਤਕ ਹੈ।’ ਪਰ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਲਾ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਇੂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ, ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, ‘ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ,’ ਉਹ ਕਹੇ, ‘ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ।’” ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਉੱਪਕ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ, “ਪਰ ਜੋ ਸੱਚ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।” ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਉੱਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ।” “ਮੈਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।