ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੱਟੀ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧਾਰ ਕਿੱਧਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਪੁੱਛਦਿਆਂ ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਤਲਕ ਨੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। "ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ।" ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਲਕ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੋਮਿਆ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈਂ?' ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮਨ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਲੀਨਤਾਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ।" ਫਿਰ ਉੱਤਲਕ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ।" ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਲਕ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ, "ਸੋਮਿਆ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਚੋਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਕੁਹਾੜੀ ਇਸਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।' ਜੇਕਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਾਲ ਲੁਕ ਕੇ, ਉਹ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਲੁਕ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਹਾੜੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਸੁੱਖਮ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਿਓ।" ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਆ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਗਣਿਤ, ਜੋਤਿਸ਼, ਧਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਬੋਲਚਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਆਦਿਕ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ।" "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ।" ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਨਾਮ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਗਣਿਤ, ਜੋਤਿਸ਼, ਧਨ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਨਾਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਮਹਾਰਾਜ, ਕੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਵੋਹ ਕੀ ਹੈ?" ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਬੋਲੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਸੱਚ, ਝੂਠ, ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸੰਬੰਧ, ਜਗਤ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੋਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਮਨ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੋ ਫਲ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨਾਮ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇੱਛਾ, ਸੋਚ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਸੰਕਲਪ (ਇਰਾਦਾ) ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ। "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ, ਧਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਵਰਖਾ, ਅਨਾਜ, ਸਾਹ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਚੇਤਨਾ (ਜਾਗਰੂਕਤਾ) ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ। "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜਾਗਰੂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।' ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਧਿਆਨ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਵਿਵੇਕ (ਸਮਝ) ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ। "ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਸੱਚ, ਝੂਠ, ਚੰਗਾ, ਮਾੜਾ, ਭੋਜਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਵੇਕ ਰਹਿਤਾਂ ਦੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਤਾਕਤ (ਬਲ) ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਸੌ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਕ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਘਾਹ, ਦਰੱਖ਼ਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਕਤ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਭੋਜਨ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਵੇਖਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਸੋਚਦਾ, ਜਾਣਦਾ, ਕਰਦਾ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਪਾਣੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਘਾਹ, ਦਰੱਖ਼ਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ, ਚੀਟੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਤਦੋਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਚਮਕਿਆ, ਗੜਗੜਾਇਆ, ਹੁਣ ਮੀਂਹ ਪਵੇਗਾ।' ਅੱਗ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਆਕਾਸ਼ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਨਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਚਮਕਦੀਆਂ, ਅਟੱਲ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?' ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, 'ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।'" "ਸਮਝ (ਸਮਰਨ, ਯਾਦ) ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ," ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। "ਜੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਪਰ ਯਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਆਦਿ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਯਾਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜੋ ਯਾਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।