ਪਿਆਰੇ ਸਵੇਤਕੇਤੁ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੱਜੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਰਸ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਵੱਜੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਸ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਵੱਜੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਸ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਟਾਹਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਦੂਜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤੀਜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਸਮਝੋ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਆਪ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸਵੇਤਕੇਤੁ, ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ। "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ," ਸਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ। "ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਇੱਕ ਵਟ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਓ, ਪਿਆਰੇ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਲਿਆ ਆਇਆ, ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ," ਸਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜੋ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। "ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ," "ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?" "ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੀਜ, ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ," "ਇੱਕ ਬੀਜ ਤੋੜੋ," "ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ," "ਕੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?" "ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ," "ਸੋਮਿਆ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਇਸੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਟ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਰ, ਸੋਮਿਆ।" ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਤਕੇਤੁ। "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ," "ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਇਹ ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਸਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ। "ਉਹ ਨਮਕ ਲਿਆਓ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਸੀ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਨਮਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। "ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਸੁਆਦ ਚੱਖੋ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" "ਨਮਕੀਨ," "ਮੱਧੋਂ ਚੱਖੋ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" "ਨਮਕੀਨ," "ਹੋਰ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਚੱਖੋ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" "ਨਮਕੀਨ," "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਗਿਆ ਸੀ। "ਸੋਮਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਨਮਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਚਮੁਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।" ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਤਕੇਤੁ। "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ," "ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਸੋਮਿਆ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਬਾਂਧ ਕੇ ਗਾਂਧਾਰਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੱਟੀ ਬਾਂਧ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ—ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ—ਭਟਕਦਾ ਫਿਰੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਆਖੇ, 'ਗਾਂਧਾਰਾ ਇਸ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਜਾ,' ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਪੁੱਛਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਗਾਂਧਾਰਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਤਕੇਤੁ। "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ," "ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਸੋਮਿਆ, ਜਦ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?' ਜਦ ਤਕ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮਨ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਤਕੇਤੁ। "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ," "ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਸੋਮਿਆ, ਜਦ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਕੁਹਾੜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।' ਜੇ ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ 'ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਸਾੜਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ 'ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਸਾੜਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਤਕੇਤੁ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਓ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਾ-ਵਿਦਿਆ, ਗਣਨਾ, ਜੋਤਿਸ਼, ਖਜਾਨਾ, ਬੋਲੀ, ਇਕੱਲਾ ਪਾਠ, ਦੇਵ-ਵਿਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ, ਜੀਵ-ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਾ-ਵਿਦਿਆ, ਤਾਰੇ, ਸੱਪ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ।" "ਨਾਮ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਾ-ਵਿਦਿਆ, ਗਣਨਾ, ਜੋਤਿਸ਼, ਖਜਾਨਾ, ਬੋਲੀ, ਇਕੱਲਾ ਪਾਠ, ਦੇਵ-ਵਿਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ, ਜੀਵ-ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਾ-ਵਿਦਿਆ, ਤਾਰੇ, ਸੱਪ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਨਾਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਨਾਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?" "ਹਾਂ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" "ਬੋਲੀ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਾ-ਵਿਦਿਆ, ਗਣਨਾ, ਜੋਤਿਸ਼, ਖਜਾਨਾ, ਬੋਲੀ, ਇਕੱਲਾ ਪਾਠ, ਦੇਵ-ਵਿਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ, ਜੀਵ-ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਾ-ਵਿਦਿਆ, ਤਾਰੇ, ਸੱਪ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ, ਦੇਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਘਾਹ ਤੇ ਰੁੱਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ, ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਚੀਟੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਮਨ-ਭਾਵਨ ਤੇ ਮਨ-ਅਭਾਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੋਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?" "ਹਾਂ, ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" "ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਆਮਲਾਕਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਕੋਲਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਮੋਢੀ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬੋਲੀ ਤੇ ਨਾਮ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਜਾਂ ਅਗਲਾ ਜਗਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?" "ਹਾਂ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" "ਇੱਛਾ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਬੋਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ। ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਹਵਾ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਇੱਛਾ ਨਾਲ; ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਇੱਛਾ ਨਾਲ; ਇੱਛਾ ਲਈ ਮੀਂਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ; ਭੋਜਨ ਲਈ ਸਾਹ ਦੀ; ਸਾਹ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦੀ; ਕਰਮ ਲਈ ਜਗਤ ਦੀ; ਜਗਤ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਜਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੁਦ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?" "ਹਾਂ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" "ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਰੂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਬੋਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।' ਜਾਂ, ਜੇ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਹੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਜਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੁਦ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?" "ਹਾਂ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" "ਧਿਆਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ, ਪਾਣੀ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—all seem to meditate. ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਛੋਟੇ, ਝਗੜਾਲੂ, ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹਨ। ਧਿਆਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।" "ਜੋ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਧਿਆਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ?" "ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ।" "ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" "ਸਮਝ, ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।