ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਉਸਨੇ ਪੀਤੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂਅਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ‘ਪੀਣ ਵਾਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਕੂਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਸਮਝ ਲੈ, ਬੇਟਾ, ਇਹ ਅੰਕੂਰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਉਪਜ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਸੋਚ, ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਅੰਕੂਰ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਲੱਭ; ਫਿਰ ਅੰਕੂਰ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਲੱਭ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪੁੱਤਰ, ਸੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ, ਆਪਣੇ ਆਸਰਾ, ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ।” ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਰਸ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮਧੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਰਸ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ।” ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਜੇ ਉਹ ਸ਼ੇਰ, ਸਿੰਘ, ਭੇਡੀਆ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਛਰ ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ।” ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਨਦੀ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਉਹ ਨਦੀ।” ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੱਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਉਹ ਸ਼ੇਰ, ਸਿੰਘ, ਭੇਡੀਆ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਛਰ ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ।” ਪਿਆਰੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੱਢੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵੱਢੋ ਜਾਂ ਚੋਟੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਰੱਖਤ ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਜੀਵਨ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਡਾਲੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਛੱਡੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਸਾਰਾ ਦਰੱਖਤ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਸਮਝ ਲੈ। ਜਦ ਜੀਵਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਆਪ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ।” ਪਿਆਰੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਫਲ ਲਿਆ। “ਇਹ ਲੈ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜ।” “ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।” “ਅੰਦਰ ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ?” “ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੀਜ ਹਨ।” “ਇੱਕ ਬੀਜ ਤੋੜ।” “ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।” “ਹੁਣ ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ?” “ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਮਿਆ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਸੀ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ, ਪੁੱਤਰ।” ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” “ਇਹ ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਆ ਜਾ।” ਉਹ ਆਇਆ। “ਜੋ ਨਮਕ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਲਿਆ।” ਉਹ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। “ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਮੱਧ ਤੋਂ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ।” ਉਹ ਆ ਗਿਆ। ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਮਿਆ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।” ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਸੋਮਿਆ, ਸੋਚ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੰਧਾਰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਉਹ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰੇਗਾ। ਜਦ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪੱਟੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸੇ, “ਗੰਧਾਰ ਉਹ ਪਾਸੇ ਹੈ,” ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਪੁੱਛਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਗੰਧਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਸੋਮਿਆ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈਂ?” ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਾਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਸੋਮਿਆ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ‘ਚ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਚੋਰ ਹੈ, ਕਸਾਈ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਇਸਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।” ਜੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਝੂਠ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਕੁਹਾੜੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੱਚ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਕੁਹਾੜੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ ਤੇ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ। ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।” ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਲਿਆ ਕੇ ਦੱਸ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਅੰਕ-ਗਣਿਤ, ਜੋਤਿਸ਼, ਧਨ, ਬੋਲੀ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।” “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ।” ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਜੋ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂਅ ਹੈ।” “ਨਾਮ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਅੰਕ, ਜੋਤਿਸ਼, ਧਨ, ਬੋਲੀ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਹੀ ਹਨ। ਨਾਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” “ਜੇਹੜਾ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ‘ਕੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?’ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ‘ਹਾਂ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।’ ‘ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।’” “ਬੋਲੀ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਬੋਲੀ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ, ਤਾਰਿਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਅਕਾਸ਼-ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ-ਅਸਮਾਨ, ਪਾਣੀ-ਅੱਗ, ਦੇਵਤਾ-ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਘਾਹ-ਦਰੱਖਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕੀੜੇ, ਮੱਖੀਆਂ, ਚਿਟੀਆਂ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਸਚ-ਝੂਠ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ, ਮਨ-ਭਾਵਨ ਤੇ ਮਨ-ਅਭਾਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬੋਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੋਲੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” “ਜੇਹੜਾ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ‘ਕੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?’ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ‘ਹਾਂ, ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।’ ‘ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।’” “ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਆਵਲੇ ਜਾਂ ਦੋ ਬੇਰ ਜਾਂ ਦੋ ਬੈਲ ਦੇ ਫਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਏ ਜਾਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਬੋਲੀ ਤੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜਗਤ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।” “ਜੇਹੜਾ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ‘ਕੀ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ?’ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ‘ਹਾਂ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ।’ ‘ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।’” “ਸੰਕਲਪ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਬੋਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹਨ, ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਹਨ, ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼-ਪਾਤਾਲ, ਧਰਤੀ-ਅਸਮਾਨ, ਪਵਨ ਤੇ ਅਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹਨ।