ਪਿਆਰੇ ਪੂਤ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੰਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਸ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵੰਜ ਰਹਿ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉੱਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੂਤ, ਹੁਣ ਕੀ ਪਾਠ ਕਰੇਗਾ?” “ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ”—ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੁਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜਿਵੇਂ, ਪੁਤ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸੰਗੜਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਜਲਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸੋਲਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਖਾਏਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।” ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਸੰਗੜਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਸ ਨਾਲ ਸਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸੋਲਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜਲ ਉਠਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪੂਤ, ਮਨ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਾਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ। ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਈ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਸੌਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝਾਈ: “ਪੂਤ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ’—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੰਛੀ, ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸਾਸ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਸਮਝਾਈ: “ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਉਸ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ‘ਭੋਜਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਅੰਕੁਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਪੂਤ, ਇਹ ਅੰਕੁਰ ਬਿਨਾ ਮੂਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। shoot ਤੋਂ ਮੂਲ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ, shoot ਤੋਂ ਮੂਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, shoot ਤੋਂ ਮੂਲ ਸਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਆਧਾਰ ਸਤ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਪੀਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ‘ਭੋਜਨ’ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਗ ‘ਪਾਨੀ’ ਹੈ। ਇਥੋਂ shoot ਉਪਜਦਾ ਹੈ। shoot ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। shoot ਤੋਂ ਮੂਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, shoot ਤੋਂ ਮੂਲ ਸਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਆਧਾਰ ਸਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ: ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਪੂਤ, ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁਤ,” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪੂਤ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁ ਮੱਖੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਮਧੁ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ, ‘ਮੈਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰਸ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰਸ ਹਾਂ।’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ‘ਅਸੀਂ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ।’ ਇੱਥੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਭੇਡ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਪਤੰਗਾ, ਮੱਛਰ, ਜਾਂ ਮਾਸੀ ਬਣੇ—ਜੋ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁਤ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਪੂਤ, ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ‘ਮੈਂ ਇਹ ਨਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਦੀ ਹਾਂ।’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ‘ਅਸੀਂ ਸਤ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ।’ ਇੱਥੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਭੇਡ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਪਤੰਗਾ, ਮੱਛਰ, ਜਾਂ ਮਾਸੀ ਬਣੇ—ਜੋ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁਤ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਪੂਤ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੱਜਿਆ, ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਸ ਛੱਡੇਗਾ; ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਜਿਆ, ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਸ ਛੱਡੇਗਾ; ਜੇ ਚੋਟੀ ਵੱਜਿਆ, ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਸ ਛੱਡੇਗਾ। ਜਿਉਂਦੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਖੜਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਇਕ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਟਾਹਣੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਛੱਡੇ, ਦੂਜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਛੱਡੇ, ਤੀਜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੀਆਂ ਛੱਡੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਪੁਤ, ਸਮਝ ਲੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁਤ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਕ ਵਟ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਲਿਆ, ਪੁਤ।” “ਲੈ ਆਇਆ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਤੋੜ।” “ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ?” “ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੀਜ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਇੱਕ ਬੀਜ ਤੋੜ।” “ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ?” “ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” “ਸੋਮਿਆ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪਰ, ਇਸ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਟ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨ, ਸੋਮਿਆ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਆ।” ਸੋਮਿਆ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀਤਾ। “ਉਹ ਨਮਕ ਲਿਆ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਸੀ।” ਉਹ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਨਮਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। “ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਵਿਚੋਂ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ।” ਉਹ ਆ ਗਿਆ। ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ। “ਸੋਮਿਆ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੋਮਿਆ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ ਕੇ ਗਾਂਧਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹੇਗਾ—ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ—ਪੱਟੀ ਬੰਨ ਕੇ ਆਇਆ, ਪੱਟੀ ਬੰਨ ਕੇ ਛੱਡਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੱਟੀ ਹਟਾ ਕੇ ਆਖੇ, ‘ਗਾਂਧਾਰਾ ਇਸ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜਾ,’ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਪੁੱਛਦਾ ਹੋਇਆ ਗਾਂਧਾਰਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਕ ਉਹ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੋਮਿਆ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ‘ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?’ ਜਦ ਤਕ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤਕ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਾਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੋਰ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੋਮਿਆ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘ਇਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਕੁਲਹਾੜੀ ਇਸਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।’ ਜੇ ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਵਿਚ ਰੁਝ ਕੇ, ਝੂਠ ਨਾਲ ਲੁਕ ਕੇ, ਉਹ ਸਾੜਦੀ ਕੁਲਹਾੜੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਵਿਚ ਰੁਝ ਕੇ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਲੁਕ ਕੇ, ਉਹ ਸਾੜਦੀ ਕੁਲਹਾੜੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਥੇ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁ ਇਸ ਦਾ ਆਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ। ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਪੂਜਨਯ, ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਾਓ।” ਸਨਤਕੁਮਾਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਆਖਾਂਗਾ।” ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪੂਜਨਯ, ਮੈਂ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੇਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਗਣਨਾ, ਜੋਤਿਸ਼, ਧਨ, ਬੋਲੀ, ਇਕੱਲੀ ਵਿਦਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਸੱਪ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰ, ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਤ ਸ੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਤ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਹਰ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ।