ਪਿਆਰੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।” ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਾਂ—ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ—ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਲਹੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਸਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਖਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੱਡੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮੱਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਬੋਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸਵਾਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਦੇ ਮੱਧਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸਾ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਾਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਏ, ਤਾਂ ਸਵਾਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਕੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਰਿਗ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ।” ਪਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ।” ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਛੋਟਾ ਚਿੰਗਾਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸੋਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਖਾਏਗਾ, ਤੂੰ ਸਮਝੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ, ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਸਭ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਇਕ ਚਿੰਗਾਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਸ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸੋਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਭੋਜਨ ਤੋਂ, ਸਵਾਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਬੋਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੇ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੈ,’ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਵਾਪਸ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਮਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਸਵਾਸ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸਵਾਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀਆਂ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ‘ਭੋਜਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਣੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭੋਜਨ ਵਿਚ। ਇਸ ਤਣੀ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਲੱਭ; ਤਣੀ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਲੱਭ; ਤਣੀ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ ਸਤ ਵਿਚ ਲੱਭ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਠਿਕਾਣਾ, ਤੇ ਆਧਾਰ ਸਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਪਿਆਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ‘ਪਾਣੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਣੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਾਣੀ ਵਿਚ। ਤਣੀ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਲੱਭ; ਤਣੀ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ ਸਤ ਵਿਚ ਲੱਭ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਠਿਕਾਣਾ, ਤੇ ਆਧਾਰ ਸਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਸਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। “ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ।” “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, “ਮੈਂ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰਸ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਹਾਂ।” ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, “ਅਸੀਂ ਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ ਹਾਂ।” ਇੱਥੇ, ਜੇ ਉਹ ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਭੇੜੀਆ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਖੀ, ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ। “ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ।” “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, “ਮੈਂ ਇਹ ਨਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਦੀ ਹਾਂ।” ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸਤ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, “ਅਸੀਂ ਸਤ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ।” ਇੱਥੇ, ਜੇ ਉਹ ਬਾਘ, ਸਿੰਘ, ਭੇੜੀਆ, ਸੂਰ, ਕੀੜਾ, ਤਿਤਲੀ, ਮੱਛੀ, ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ। “ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ।” “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੱਢੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੋਂ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਮੱਧਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੱਢੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਵੱਢੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੋਸ਼ਣ ਪੀਦਾ ਹੋਇਆ। ਜੇ ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਡਾਲ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੀਜੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਸਮਝ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ। “ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ।” “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਇੱਕ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਲਿਆ, ਪਿਆਰੇ।” “ਲਿਆ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਜੀ।” “ਤੋੜ।” “ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਮਹਾਨ ਜੀ।” “ਅੰਦਰ ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ?” “ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੀਜ, ਮਹਾਨ ਜੀ।” “ਇੱਕ ਬੀਜ ਤੋੜ।” “ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਮਹਾਨ ਜੀ।” “ਅੰਦਰ ਕੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ?” “ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਜੀ।” ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਮਿਆ, ਤੂੰ ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਇਸ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈ, ਸੋਮਿਆ।” ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ। “ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ।” “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਇਹ ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਆ।” ਉਹ ਆਇਆ। “ਉਹ ਨਮਕ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਸੀ?” ਉਸ ਨੇ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। “ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਮੱਧੋਂ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਚੱਖ—ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” “ਨਮਕੀਨ।” “ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆ।” ਉਹ ਆ ਗਿਆ। ਨਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੋਮਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।” ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ। “ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੂ।” “ਮਹਾਨ ਜੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।” “ਠੀਕ ਹੈ, ਸੋਮਿਆ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਿਆ, ਸੋਚ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਗਾਂਧਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਟੀ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ—ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ—ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਲਿਆ ਗਿਆ, ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀ ਹੈ...