ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਪਨिषद ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ?” ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਪਮਨਯਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਆਤਮਾ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਹੀ ਇਹ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ।” ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਤਯਯਜ્ઞ, ਪੌਲੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗ੍ਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਸਰਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਥ ਤੇ ਮਾਅਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਹ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੂੰ ਅੰਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।” ਫਿਰ, ਇੰਦ੍ਰਦਿਉਮਨ ਭਾਲਲਵੇਯਾ, ਵੈਯਾਘ੍ਰਪਦਿਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਥ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।” ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਸ਼ ਹੀ ਇਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੇਰੀ ਸਾਸ਼ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ।” ਫਿਰ, ਜਨਾ ਸ਼ਾਰਕਰਾਕ੍ਸ਼ਯਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈਂ।” ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗੁਫਾ (ਕੈਵੀਟੀ) ਇਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੇਰੀ ਗੁਫਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।” ਫਿਰ, ਬੁਡਿਲਾ ਅਸ਼ਵਤਰਾ-ਅਸ਼ਵੀ, ਵੈਯਾਘ੍ਰਪਦਿਆ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਧਨਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੈਂ।” ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ (ਬਲੈਡਰ) ਇਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੇਰਾ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਫਟ ਜਾਂਦਾ।” ਫਿਰ, ਉੱਦਾਲਕ, ਅਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈਂ।” ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਪੈਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ।” ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਾਪ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗ ਹਨ—ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਅੱਗ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਧੜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਧਨ ਹੈ, ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਹਨ, ਪਾਸੇ ਵੇਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਲ ਕੁਸ਼ਾ ਹਨ, ਦਿਲ ਗ੍ਰਿਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਮਨ ਹੋਮ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਆਹੁਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ “ਪ੍ਰਾਣਾ ਸੁਆਹਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੰਸ਼, ਪਸ਼ੂ, ਭੋਜਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ “ਵਿਆਨ ਸੁਆਹਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਆਨ, ਫਿਰ ਕੰਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਆਹੁਤੀ “ਅਪਾਨ ਸੁਆਹਾ” ਨਾਲ, ਅਪਾਨ, ਬੋਲ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਆਹੁਤੀ “ਸਮਾਨ ਸੁਆਹਾ” ਨਾਲ, ਸਮਾਨ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਾ (ਵਰਸ਼ਾ), ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਆਹੁਤੀ “ਉਦਾਨ ਸੁਆਹਾ” ਨਾਲ, ਉਦਾਨ, ਚਮੜੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚੇ, ਪਸ਼ੂ, ਭੋਜਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਅਗnihotra ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਅੰਗਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵੇ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਆਹੁਤੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੂਈ ਦਾ ਗੁੱਚਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਪਣੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਅਗnihotra ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅਗnihotra ਦੀ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ, ਜਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿਹੁਣੇ ਸਿਰਫ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।” ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਕੁਲ ਗਿਆ, ਚੌਵੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਘਮੰਡੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋ ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਸੁਣਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਨਾ ਸੋਚਿਆ, ਉਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਨਾ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?” ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜਿਵੇਂ, ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ—ਸਭ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ।” ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਦੇ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿਓ।” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਠੀਕ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ।” ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, “ਪੁੱਤਰ, ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਸੀ, ਇਕੋ ਇਕ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸੱਤ ਸੀ, ਇਕੋ ਇਕ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਸੱਤ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਸੀ, ਇਕੋ ਇਕ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।” ਉਸ ਸੱਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਹੋਵਾਂ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ।” ਉਸਨੇ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਰਚੀ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਨੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਹੋਵਾਂ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਰਦ ਜਾਂ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਅਸੀਂ ਅਨੇਕ ਹੋਈਏ, ਜਨਮ ਲਵਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ (ਭੋਜਨ) ਰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭੋਜਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨिषद ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।