ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਪਕੋਸਲ ਨਾਮਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੱਗ ਦੇ ਤੀਨ ਰੂਪਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਅਹਾਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ।" ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ (ਅੱਗਾਂ) ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਪਕੋਸਲ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਦਿਸਾਵਾਂ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਇਹ ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ।" ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਯੁ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪ੍ਰਾਣ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ—ਇਹ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ।" ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਯੁ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅੱਗਾਂ ਉਪਕੋਸਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਪਕੋਸਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਆਤਮਾ-ਗਿਆਨ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਰਾਹ ਤੇਰਾ ਅਚਾਰਯਾ ਦੱਸੇਗਾ।" ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਅਚਾਰਯਾ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਉਪਕੋਸਲ!" ਉਪਕੋਸਲ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਚਾਰਯਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ?" ਉਪਕੋਸਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸਿੱਖਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਹ ਤਾਂ ਅੱਗਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ।" ਫਿਰ ਅਚਾਰਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਿਆ?" ਉਪਕੋਸਲ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਅਚਾਰਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ।" ਉਪਕੋਸਲ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ।" ਅਚਾਰਯਾ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਨਿਡਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਘੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਸਭ ਪਿਆਰ ਇਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਜਗਮਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹਵਨ ਹੋਇਆ, ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਅੱਗ ਦੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬਿਜਲੀ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਅ-ਮਾਨਵ ਪੁਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵ-ਯਾਨੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।" "ਇਹੀ ਯਜਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹੀ ਯਜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਟੜੀਆਂ ਹਨ—ਮਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀ। ਮਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੋਤ੍ਰ, ਅਧਵਰਯੁ ਅਤੇ ਉਦਗਾਤ੍ਰ। ਜੇ ਸਵੇਰੇ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਸੰਕੇਤ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਪਟੜੀ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯਜਨਾ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੀ ਰਥ ਡੋਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੜੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਯਜਨਾ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਤੱਤ ਨਿਕਲੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਰਿਗ ਵੇਦ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਯਜੁਰ ਵਾਯੁ ਤੋਂ, ਤੇ ਸਾਮਨ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੋਂ 'ਭੂ:', 'ਭੁਵ:', 'ਸੁਵ:' ਨਿਕਲੇ। ਜੇ ਰਿਗ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ 'ਭੂ: ਸਵਾਹਾ' ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਯਜੁਰ ਵਿਚ 'ਭੁਵ: ਸਵਾਹਾ', ਤੇ ਸਾਮਨ ਵਿਚ 'ਸੁਵ: ਸਵਾਹਾ'। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਚਾਂਦੀ, ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਟਾਂਬਾ, ਟਾਂਬੇ ਨਾਲ ਸੀਸਾ, ਸੀਸੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ, ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਲੱਕੜ, ਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਚਮੜਾ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਯਜਨਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਚਾਂਦੋਗ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ (ਸਾਹ) ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬੋਲੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਆਧਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅੱਖ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਾਨ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਨ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੌਣ ਹੈ?" ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਸਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਗੂੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਬੋਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਅੱਖ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਅੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਅੱਖ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਕਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਬੋਲਦੇ, ਵੇਖਦੇ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਕਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਉਪਕੋਸਲ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ (ਸਾਹ) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜੀਵਨਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।