ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ 'ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਲੀ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਸੋਮ ਰਸ ਵਾਂਗ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਉਮਰ 'ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਜਾਂ ਪੀੜਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰੋ! ਇਹ ਦੁਪਹਿਰ ਵਾਲਾ ਰਸ, ਇਹ ਤੀਜਾ ਰਸ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰਹੇ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਲੀ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਚਾਲੀ-ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੀਜਾ ਰਸ ਹੈ। ਜਾਗਤ ਛੰਦ ਵੀ ਤੀਜਾ ਰਸ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਅਸਲ 'ਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਆਦਿਤਿਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਉਮਰ 'ਚ ਕੋਈ ਪੀੜਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਹੇ ਆਦਿਤਿਆ! ਇਹ ਤੀਜਾ ਰਸ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਲਦਾ ਰਹੇ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਮਹਿਦਾਸ ਆਇਤਰੇਯ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ: "ਜੋ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੀੜਾ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" ਉਹ ੧੧੬ ਸਾਲ ਜੀਵਿਆ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ੧੧੬ ਸਾਲ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਪੀੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਕੋਈ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖਾਂਦਾ-ਪੀੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਹੋਮ-ਹਵਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੱਸਦਾ, ਖੇਡਦਾ, ਜਾਂ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਕ-ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਪ, ਦਾਨ, ਸੱਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ, ਨੇਕ-ਨਿਯਤ-ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਦਾਨ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਖਾਏ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਏ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸਨਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਘੋਰਾ ਆਂਗਿਰਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: "ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਚ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੀ ਬਚੀ।" ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: "ਤੂੰ ਅਜਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਹੈਂ।" ਉਥੇ ਫਿਰ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: "ਪੁਰਾਤਨ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲੌਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਅਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਤੱਕ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ।" ਇਹੀ ਹੈ ਪਰਮ ਜੋਤਿ। ਫਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਚਤੁਰਪਦ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਬੋਲੀ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਪ੍ਰਾਣ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਅੱਖ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਕੰਨ ਇੱਕ ਪੈਰ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ: ਅੱਗ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਵਾਯੂ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਇੱਕ ਪੈਰ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪੈਰ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪੈਰ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਆਪ ਹੀ ਚੌਥਾ ਪੈਰ ਹੈ—ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਕੰਨ ਵੀ ਚੌਥਾ ਪੈਰ ਹੈ—ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ: "ਸੂਰਜ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।" ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਆ, ਫਿਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਚਾਂਦੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਧਰਤੀ; ਦੂਜਾ ਸੋਨਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਇਹ ਆਕਾਸ਼। ਪਹਾੜ ਵਧਾਪਾ ਹਨ, ਬਾਦਲ ਤੇ ਧੁੰਦ ਉਨ ਹਨ, ਦਰਿਆ ਵਹਾਉ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਮੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਰੋਣੀਆਂ ਉਠੀਆਂ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣਾਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪੌਤ੍ਰਾਯਣਾ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਵੱਡਾ ਦਾਨੀ, ਭਲਾ ਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਈ, ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ।" ਇਕ ਰਾਤ, ਹੰਸ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੰਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਭੱਲਾਖਸ਼ਾ, ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਜੋਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋ, ਨਾ ਘੱਟ।" ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਰਾਇਕਵਾ, ਰਥ-ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਰਾਇਕਵਾ, ਰਥ-ਵਾਸੀ? ਜਿਵੇਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਹੀ, ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭੰਡਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜਾ, ਪਤਾ ਕਰ, ਇਹ ਰਾਇਕਵਾ ਕੌਣ ਹੈ?" ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਲੱਭਿਆ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰ।" ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਇਕਵਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਥ ਹੇਠਾਂ, ਕੋੜ੍ਹ ਦੀ ਖਰਾਬੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਬੈਠਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਾਇਕਵਾ ਹੋ, ਜਿਸ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜੋਤ ਦੇ ਹਾਂ।" ਨੌਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਛੇ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ, ਇੱਕ ਹਾਰ, ਤੇ ਖਚਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਥ ਲੈ ਕੇ ਰਾਇਕਵਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਰਾਇਕਵਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਭ ਲੈ ਜਾ, ਸ਼ੂਦਰ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ।" ਫਿਰ ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਾਰ, ਰਥ ਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਇਕਵਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਭ ਲੈ ਜਾ, ਸ਼ੂਦਰ। ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਪਾਲੇਂਗਾ।" ਜਿਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਇਕਵਾ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਇਕਵਾ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ: "ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੱਗ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਣੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।" "ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਨਜ਼ਰ, ਸੁਣਨ, ਮਨ—ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਸ਼ੌਣਕ ਕਾਪੇਯ ਤੇ ਅਭਿਪ੍ਰਤਾਰੀ ਕਾਕਸ਼ਸੇਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਲਮ ਮੰਗਣ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਨ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ! ਕੌਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ? ਕਾਪੇਯ, ਮੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਅਭਿਪ੍ਰਤਾਰੀ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।