ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ। ਉਸ ਤਪਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਤੇਜ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤਾਕਤ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਉਪਜੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹੀ ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਅਮਰ ਹਨ, ਇਹ ਤੱਤ ਵੀ ਅਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹਨ। ਹੁਣ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਅਮਰ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਸੂ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਅਗਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਅਮਰ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਵਾਸੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੂਰਜ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਅਮਰ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਖਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੀਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਅਮਰ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਅਮਰ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਆਦਿੱਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਵਰੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਖਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੀਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਅਮਰ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਵਰੁਣ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਅਮਰ ਤੱਤ ਮਰੁਤਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਸੋਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਖਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੀਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਅਮਰ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸੋਮਾ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਅਮਰ ਤੱਤ ਸਾਧਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਖਾਂਦੇ, ਨਾ ਪੀਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਅਮਰ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਾਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਡੁੱਬਦਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਬੰਦਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਡੁੱਬਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਚੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਡੁੱਬਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਹੀ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ, ਮਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਨਹੀਂ ਦਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੋਲੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗਾਉਂਦੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸਦੇ ਇਕ ਭਾਗ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੰਪੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦਿਵਯ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ ਤੇ ਭੋਜਨ-ਭੋਜਕ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਭੋਜਨ-ਭੋਜਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਪੱਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਮਰ ਤੱਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।