ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਮ ਵੇਦ ਦੇ ਗੁਪਤ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਬੱਦਲ ਬਣਦਾ ਹੈ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਹੈ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਸਮੇਂ 'ਉਦਗੀਥ' ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਣ ਤੇ ਗੱਜਣ ਸਮੇਂ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਹੈ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ 'ਉਦਗੀਥ' ਹਨ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀਆਂ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਹਨ; ਤੇ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਗਰਮੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਸਾਵਣ 'ਉਦਗੀਥ', ਪਤਝੜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਅਤੇ ਸਰਦੀ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਬੱਕਰੀਆਂ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਭੇੜਾਂ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਗਾਂ 'ਉਦਗੀਥ', ਘੋੜੇ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ 'ਨਿਧਨ' ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਪ੍ਰਾਣ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਬੋਲੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੱਖ 'ਉਦਗੀਥ', ਕੰਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਮਨ 'ਨਿਧਨ' ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨੇ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ 'ਹੁੰ' 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹੈ, ਜੋ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਜੋ ਆਉਂਦੀ ਹੈ 'ਆਦੀ', ਜੋ ਉੱਠਦੀ ਹੈ 'ਉਦਗੀਥ', ਜੋ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ 'ਉਪਦਰਵ', ਅਤੇ ਜੋ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਬੰਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਧਾਰਤ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਵੇਲੇ 'ਆਦੀ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਛੀ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ 'ਉਦਗੀਥ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਉਪਦਰਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਲਣ ਸਮੇਂ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਦੀ ਮਾਪ-ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, 'ਆਦੀ' ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ, 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਚਾਰ ਦਾ, 'ਉਦਗੀਥ' ਤਿੰਨ ਦਾ, 'ਉਪਦਰਵ' ਚਾਰ ਦਾ, 'ਨਿਧਨ' ਤਿੰਨ ਦਾ। ਇਹ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਈ ਅੱਖਰਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੀ-ਇੱਕੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਈ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਾ ਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ, ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਨ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਬੋਲੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੱਖ 'ਉਦਗੀਥ', ਕੰਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਸਾਹ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਛੰਦ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਯੁ, ਉਤਪਤੀ, ਦੌਲਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਗੀਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਧੂੰਆਂ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ 'ਉਦਗੀਥ', ਅੰਗਾਰੇ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਥੰਮ ਜਾਣਾ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰਥੰਤਰੀ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਤੱਤ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਸਹਵਾਸ 'ਉਦਗੀਥ', ਮੁੜ ਸਹਵਾਸ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਸਮਾਂ ਲੰਘਣਾ 'ਨਿਧਨ', ਅਤੇ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਾਮਦੇਵਯ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ, ਆਯੁ, ਦੌਲਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਤੱਤ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਗਣਾ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਪੂਰਵਾਹਨ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਦੁਪਹਿਰ 'ਉਦਗੀਥ', ਅਪਰਾਹਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਡੁੱਲਣਾ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਤ ਸਾਮਨ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ, ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਤੱਤ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਜਨਮ ਲੈਣ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਮੀਂਹ ਪੈਣ 'ਉਦਗੀਥ', ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੱਜਣਾ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਾ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਵੈਰੂਪ ਸਾਮਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਤੱਤ ਹੈ। ਬਸੰਤ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਗਰਮੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਸਾਵਣ 'ਉਦਗੀਥ', ਪਤਝੜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਸਰਦੀ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਜ ਸਾਮਨ ਨੂੰ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ, ਦੌਲਤ, ਤੇ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਮਨ ਦੇ ਪੰਜ ਤੇ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਿਤ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਪੂਰਨਤਾ, ਆਯੁ, ਦੌਲਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।