ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੂਝਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ 'ਹਾ' ਧੁਨੀ ਹੈ, ਹਵਾ 'ਇਕਾਰ' ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ 'ਕਾਰ' ਹੈ, ਆਤਮਾ 'ਹਕਾਰ' ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ 'ਈਕਾਰ' ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ 'ਊਕਾਰ' ਹੈ, ਉਹ ਪੂਕਾਰ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈ 'ਏਕਾਰ' ਹੈ, ਦੇਵਤੇ 'ਔਹੋਇਕਾਰ' ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣ 'ਸਵਰ' ਹੈ, ਅੰਨ 'ਯਾ' ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਹੀ 'ਵਿਰਾਜ' ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, 'ਸਤੋਭ' ਸੰਜਾਰ ਅਤੇ 'ਹੁੰਕਾਰ' ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਾਮਨ ਦੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗੁਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਮਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਮਨ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਮਨ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।" ਜੇ ਸਾਮਨ ਦੇ ਬਗੈਰ ਜਾਂ ਅਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ।" ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸਾਡੀ ਲਈ ਸਾਮਾ ਹੋਵੇ!" ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੀ ਲਈ ਸਾਮਾ ਨਹੀਂ!" ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ 'ਅਚੰਗਾ ਸਾਮਨ' ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਚਾਹੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਓਸਦੇ ਅਗੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਧਰਤੀ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਅੱਗ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਆਕਾਸ਼ 'ਉਦਗੀਥ', ਸੂਰਜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਅਤੇ ਸਵਰਗ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਉਲਟ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਸੂਰਜ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਆਕਾਸ਼ 'ਉਦਗੀਥ', ਅੱਗ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਮੇਘ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਵਰਖਾ 'ਉਦਗੀਥ', ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਰਖਾ ਵਰ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਹੈ: ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਮੇਘ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਵਰ੍ਹਾ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਦਰਿਆ 'ਉਦਗੀਥ', ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਤੇ ਨਿਧਨ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਹੈ: ਬਸੰਤ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਗਰਮੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਵਰਖਾ 'ਉਦਗੀਥ', ਪਤਝੜ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਸਰਦੀ 'ਨਿਧਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਸਮਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਹੈ: ਬੱਕਰੀਆਂ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਭੇੜਾਂ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਗਾਂ 'ਉਦਗੀਥ', ਘੋੜੇ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਮਨੁੱਖ 'ਨਿਧਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਣ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਬੋਲੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੱਖ 'ਉਦਗੀਥ', ਕੰਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਮਨ 'ਨਿਧਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ 'ਹੁੰ' 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਜੋ ਆਉਂਦੀ 'ਆਦੀ', ਜੋ ਚੜ੍ਹਦੀ 'ਉਦਗੀਥ', ਜੋ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ 'ਉਪਦਰਵ', ਤੇ ਜੋ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ 'ਨਿਧਨ'। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗੁਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਮੰਨੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਸਾਮਨ ਨਾਲ ਕਹੋ: "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਵੇ।" ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਚੜ੍ਹਾਈ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਦੇ ਪੰਛੀ 'ਆਦੀ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ 'ਉਦਗੀਥ' ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਫਿਰ 'ਉਪਦਰਵ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ 'ਨਿਧਨ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਮਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਕੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨੋ। 'ਹਿੰਗਕਾਰ' ਤੇ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ' ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਹਨ, 'ਆਦੀ' ਦੋ, 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ' ਚਾਰ, 'ਉਦਗੀਥ' ਤਿੰਨ, 'ਉਪਦਰਵ' ਚਾਰ, 'ਨਿਧਨ' ਤਿੰਨ। ਇਹ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਈ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਕਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਈ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ 'ਹਿੰਗਕਾਰ', ਬੋਲੀ 'ਪ੍ਰਸਤਾਵ', ਅੱਖ 'ਉਦਗੀਥ', ਕੰਨ 'ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ', ਪ੍ਰਾਣ 'ਨਿਧਨ'—ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਥੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿਰੰਜੀਵੀ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।