ସ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପୁନରେଯାଯ ତꣳ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ମଘଵନ୍ଯଚ୍ଛାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରାଵ୍ରାଜୀଃ କିମିଚ୍ଛନ୍ପୁନରାଗମ ଇତି ସ ହୋଵାଚ ନାହ ଖଲ୍ଵଯଂ ଭଗଵ ଏଵꣳ ସଂପ୍ରତ୍ଯାତ୍ମାନଂ ଜାନାତ୍ଯଯମହମସ୍ମୀତି ନୋ ଏଵେମାନି ଭୂତାନି ଵିନାଶମେଵାପୀତୋ ଭଵତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ସେ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ମଘବନ୍, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ଛାତ୍ରଜୀବନ କଟାଇ ଆସିଛ। କଣ ଆଶାରେ ପୁଣି ଫେରିଲୁ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜକୁ "ମୁଁ ଏହି" ବୋଲି ଜାଣେନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଭୋଗ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ଏଵମେଵୈଷ ମଘଵନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈତଂ ତ୍ଵେଵ ତେ ଭୂଯୋଽନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ନୋ ଏଵାନ୍ଯତ୍ରୈତସ୍ମାଦ୍ଵସାପରାଣି ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷାଣୀତି ସ ହାପରାଣି ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷାଣ୍ଯୁଵାସ ତାନ୍ଯେକଶତꣳ ସଂପେଦୁରେତତ୍ତଦ୍ଯଦାହୁରେକଶତꣳ ହ ଵୈ ଵର୍ଷାଣି ମଘଵାନ୍ପ୍ରଜାପତୌ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମୁଵାସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ମଘବନ୍, ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଲ। ମୁଁ ଏହି ଅଂଶଟି ତୁମକୁ ଆଉ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବି, ଏହିଠାରୁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ତୁମେ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ରୁହ।' ସେ ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ଏଭଳି କରି ସେ ଏକଶେ ବର୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଛାତ୍ରଜୀବନ କଟାଇଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମଘଵନ୍ମର୍ତ୍ଯଂ ଵା ଇଦꣳ ଶରୀରମାତ୍ତଂ ମୃତ୍ଯୁନା ତଦସ୍ଯାମୃତସ୍ଯାଶରୀରସ୍ଯାତ୍ମନୋଽଧିଷ୍ଠାନମାତ୍ତୋ ଵୈ ସଶରୀରଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯାଭ୍ଯାଂ ନ ଵୈ ସଶରୀରସ୍ଯ ସତଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯଯୋରପହତିରସ୍ତ୍ଯଶରୀରଂ ଵାଵ ସନ୍ତଂ ନ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ ସ୍ପୃଶତଃ
ମଘବନ୍, ଏହି ଦେହ ମରଣରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହା ଅମୃତ, ଦେହରହିତ ଆତ୍ମାର ଆଧାର। ଦେହ ଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଦୁଇଟିରେ ପଡ଼ିଥାଏ; ଦେହ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ।
ଅଶରୀରୋ ଵାଯୁରଭ୍ରଂ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନଯିତ୍ନୁରଶରୀରାଣ୍ଯେତାନି ତଦ୍ଯଥୈତାନ୍ଯମୁଷ୍ମାଦାକାଶାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରୁପସଂପଦ୍ଯ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ
ବାୟୁ ଦେହରହିତ, ମେଘ, ବିଜୁଳି, ଗରଜ ମଧ୍ୟ ଦେହରହିତ। ଯେପରି ଏମାନେ ସେଇ ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ପରମ ଆଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି,
ଏଵମେଵୈଷ ସଂପ୍ରସାଦୋଽସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରୁପସଂପଦ୍ଯ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯତେ ସ ଉତ୍ତମପୁରୁଷଃ ସ ତତ୍ର ପର୍ଯେତି ଜକ୍ଷତ୍କ୍ରୀଡନ୍ରମମାଣଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଵା ଯାନୈର୍ଵା ଜ୍ଞାତିଭିର୍ଵା ନୋପଜନꣳ ସ୍ମରନ୍ନିଦꣳ ଶରୀରꣳ ସ ଯଥା ପ୍ରଯୋଗ୍ଯ ଆଚରଣେ ଯୁକ୍ତ ଏଵମେଵାଯମସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ପ୍ରାଣୋ ଯୁକ୍ତଃ
ଏଭଳି ଏହି ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହରୁ ଉଠି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ। ସେଠି ସେ ଚାଲିବା, ଖାଇବା, ଖେଳିବା, ଆନନ୍ଦ କରିବା, ଜନାନୀମାନେ, ରଥ, କିମ୍ବା ନିଜ ଜନମାନେ ସହିତ ରହିବା; ଏହି ଦେହକୁ ସେ ମନେ ନକରେ। ଯେପରି ଏକ ଘୋଡା ରଥକୁ ଯୋଡାଯାଇ ଚାଲିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ପ୍ରାଣ ଯୋଡାଯାଇଛି।
ଅଥ ଯତ୍ରୈତଦାକାଶମନୁଵିଷଣ୍ଣଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ ଚାକ୍ଷୁଷଃ ପୁରୁଷୋ ଦର୍ଶନାଯ ଚକ୍ଷୁରଥ ଯୋ ଵେଦେଦଂ ଜିଘ୍ରାଣୀତି ସ ଆତ୍ମା ଗନ୍ଧାଯ ଘ୍ରାଣମଥ ଯୋ ଵେଦେଦମଭିଵ୍ଯାହରାଣୀତି ସ ଆତ୍ମାଭିଵ୍ଯାହାରାଯ ଵାଗଥ ଯୋ ଵେଦେଦꣳ ଶୃଣଵାନୀତି ସ ଆତ୍ମା ଶ୍ରଵଣାଯ ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ଏହି ଆକାଶରେ ଲିନ ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଯୋଡାଯାଇଥିବା ପୁରୁଷ ଦେଖିବା ପାଇଁ। ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଘ୍ରାଣ କରୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା ଘ୍ରାଣ ପାଇଁ; ଘ୍ରାଣ ନାକ ହେଉଛି। ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ କହୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା କଥା କହିବା ପାଇଁ; କଥା କହିବା ପାଇଁ ମୁଖ। ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୁଣୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା ଶୁଣିବା ପାଇଁ; ଶୁଣିବା ପାଇଁ କାନ।
ଅଥ ଯୋ ଵେଦେଦଂ ମନ୍ଵାନୀତି ସାତ୍ମା ମନୋଽସ୍ଯ ଦୈଵଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ ଵା ଏଷ ଏତେନ ଦୈଵେନ ଚକ୍ଷୁଷା ମନସୈତାନ୍କାମାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ରମତେ ଯ ଏତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ
ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଭାବୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ପାଇଁ; ମନ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ମନ ସହିତ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କରେ।
ତଂ ଵା ଏତଂ ଦେଵା ଆତ୍ମାନମୁପାସତେ ତସ୍ମାତ୍ତେଷାꣳ ସର୍ଵେ ଚ ଲୋକା ଆତ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ଚ କାମାଃ ସ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନ୍ଯସ୍ତମାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵିଜାନାତୀତି ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କର। ଯେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛି, ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଥିଲେ।
ଶ୍ଯାମାଚ୍ଛବଲଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଶବଲାଚ୍ଛ୍ଯାମଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽଶ୍ଵ ଇଵ ରୋମାଣି ଵିଧୂଯ ପାପଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵ ରାହୋର୍ମୁଖାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯ ଧୂତ୍ଵା ଶରୀରମକୃତଂ କୃତାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଭିସଂଭଵାମୀତ୍ଯଭିସଂଭଵାମୀତି
କଳାରୁ ବିବିଧ ରଙ୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ବିବିଧ ରଙ୍ଗରୁ କଳାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି। ଘୋଡା ଯେପରି ତାହାର ରୋମ ଝାଡି ଦେଇ ଦୂର କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ରାହୁର ମୁହଁରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏମିତି ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଅପରାଧ ଦୂର କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇ, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
ଆକାଶୋ ଵୈ ନାମ ନାମରୂପଯୋର୍ନିର୍ଵହିତା ତେ ଯଦନ୍ତରା ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଦମୃତꣳ ସ ଆତ୍ମା ପ୍ରଜାପତେଃ ସଭାଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଯଶୋଽହଂ ଭଵାମି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଯଶୋ ରାଜ୍ଞାଂ ଯଶୋ ଵିଶାଂ ଯଶୋଽହମନୁପ୍ରାପତ୍ସି ସ ହାହଂ ଯଶସାଂ ଯଶଃ ଶ୍ଯେତମଦତ୍କମଦତ୍କꣳ ଶ୍ଯେତଂ ଲିନ୍ଦୁ ମାଭିଗାଂ ଲିନ୍ଦୁ ମାଭିଗାମ୍
ଆକାଶ ହେଉଛି ନାମ ଓ ରୂପର ବିସ୍ତାର। ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆତ୍ମା। ମୁଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସଭା ଓ ଘରକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଖ୍ୟାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ପାଇଛି। ଏହି ଖ୍ୟାତି ମୋଠାରୁ ଦୂର ହେଉ ନାହିଁ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ମୋଠାରୁ ଦୂର ହେଉ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଧୈତଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତଯେ ଉଵାଚ ପ୍ରଜାପତିର୍ମନଵେ ମନୁଃ ପ୍ରଜାଭ୍ଯଃ ଆଚାର୍ଯକୁଲାଦ୍ଵେଦମଧୀତ୍ଯ ଯଥାଵିଧାନଂ ଗୁରୋଃ କର୍ମାତିଶେଷେଣାଭିସମାଵୃତ୍ଯ କୁଟୁମ୍ବେ ଶୁଚୌ ଦେଶେ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯମଧୀଯାନୋ ଧର୍ମିକାନ୍ଵିଦଧଦାତ୍ମନି ସର୍ଵୈନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯାହିꣳସନ୍ସର୍ଵ ଭୂତାନ୍ଯନ୍ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ସ ଖଲ୍ଵେଵଂ ଵର୍ତଯନ୍ଯାଵଦାଯୁଷଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଭିସଂପଦ୍ଯତେ ନ ଚ ପୁନରାଵର୍ତତେ ନ ଚ ପୁନରାଵର୍ତତେ
ଏହି ଉପଦେଶକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ମନୁଙ୍କୁ ଏବଂ ମନୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଜଣେ ଛାତ୍ର ଯଥାନିୟମ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ବେଦ ପଢି, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପରେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରହି, ନିଜେ ଅଧ୍ୟୟନ ଜାରି ରଖିବା ଉଚିତ। ସେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିୟମିତ କରି, ତୀର୍ଥ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନଦେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ସେ ଜଣେ ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଏଠାକୁ ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ପୁନର୍ବାର ଫେରେନାହିଁ।