ଅଥ ଯତ୍ରୈତଦବଲିମାନଂ ନୀତୋ ଭଵତି ତମଭିତ ଆସୀନା ଆହୁର୍ଜାନାସି ମାଂ ଜାନାସି ମାମିତି ସ ଯାଵଦସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାଦନୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵତି ତାଵଜ୍ଜାନାତି
ଏହି ଦୁର୍ବଳତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଆସିପାରେ, ସେତେବେଳେ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ପଚାରନ୍ତି — 'ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣିଛ?' 'ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣିଛ?' ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେହରୁ ବିଦାୟ ହେଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ।
ଅଥ ଯତ୍ରୈତଦସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାଦୁତ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥୈତୈରେଵ ରଶ୍ମିଭିରୂର୍ଧ୍ଵମାକ୍ରମତେ ସ ଓମିତି ଵା ହୋଦ୍ଵା ମୀଯତେ ସ ଯାଵତ୍କ୍ଷିପ୍ଯେନ୍ମନସ୍ତାଵଦାଦିତ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ଖଲୁ ଲୋକଦ୍ଵାରଂ ଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରପଦନଂ ନିରୋଧୋଽଵିଦୁଷାମ୍
ଏହି ଦେହରୁ ବିଦାୟ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ସେହି ରଶ୍ମିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଏ। 'ଓଁ' ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେ ଉଠାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ତେଜ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହିଠି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଦ୍ୱାର; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଗତିର ପଥ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ। ଶତଂ ଚୈକା ଚ ହୃଦଯସ୍ଯ ନାଡ୍ଯସ୍ତାସାଂ ମୂର୍ଧାନମଭିନିଃସୃତୈକା । ତଯୋର୍ଧ୍ଵମାଯନ୍ନମୃତତ୍ଵମେତି ଵିଷ୍ଵଙ୍ଙନ୍ଯା ଉତ୍କ୍ରମଣେ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ୍କ୍ରମଣେ ଭଵନ୍ତି
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: ହୃଦୟରେ ଏକଶ ଏକ ନାଳି ଅଛି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ନାଳି ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ, ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ନାଳିମାନେ ବିଦାୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗିତା ଦେଉଛନ୍ତି, ବିଦାୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗିତା ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଵିଜିଘତ୍ସୋଽପିପାସଃ ସତ୍ଯକାମଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଃ ସୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯଃ ସ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନ୍ଯସ୍ତମାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵିଜାନାତୀତି ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ
ଯେ ଆତ୍ମା ଦୁଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତ, ବୟସ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଭୋକ ଓ ତିଆରି ନାହିଁ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ, ଯାହାର ଚିନ୍ତା ସତ୍ୟ — ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ବୁଝିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଥିଲେ।
ତଦ୍ଧୋଭଯେ ଦେଵାସୁରା ଅନୁବୁବୁଧିରେ ତେ ହୋଚୁର୍ହନ୍ତ ତମାତ୍ମାନମନ୍ଵେଚ୍ଛାମୋ ଯମାତ୍ମାନମନ୍ଵିଷ୍ଯ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନିତୀନ୍ଦ୍ରୋ ହୈଵ ଦେଵାନାମଭିପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ଵିରୋଚନୋଽସୁରାଣାଂ ତୌ ହାସଂଵିଦାନାଵେଵ ସମିତ୍ପାଣୀ ପ୍ରଜାପତିସକାଶମାଜଗ୍ମତୁଃ
ଏହି କଥା ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ଶୁଣିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଚଳ, ଆମେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।' ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭିରୋଚନ, ଦୁଇଜଣ ମଣିଷ ହେଇ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ହାତରେ ଜଳା ନେଇ ଗଲେ ।
ତୌ ହ ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମୂଷତୁସ୍ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ କିମିଚ୍ଛନ୍ତାଵାସ୍ତମିତି । ତୌ ହୋଚତୁର୍ଯ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଵିଜିଘତ୍ସୋଽପିପାସଃ ସତ୍ଯକାମଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଃ ସୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯଃ ସ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନ୍ଯସ୍ତମାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵିଜାନାତୀତି ଭଗଵତୋ ଵଚୋ ଵେଦଯନ୍ତେ ତମିଚ୍ଛନ୍ତାଵଵାସ୍ତମିତି
ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ଯ ଏଷୋଽକ୍ଷିଣି ପୁରୁଷୋ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଥ ଯୋଽଯଂ ଭଗଵୋଽପ୍ସୁ ପରିଖ୍ଯାଯତେ ଯଶ୍ଚାଯମାଦର୍ଶେ କତମ ଏଷ ଇତ୍ଯେଷ ଉ ଏଵୈଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵନ୍ତେଷୁ ପରିଖ୍ଯାଯତ ଇତି ହୋଵାଚ
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ଯେ ଲୋକ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଆତ୍ମା । ଏହି ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ।' ପରେ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ମହାପ୍ରଭୁ, ଯେ ଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଆଇନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି?' ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଏହି ଏକ, ସମସ୍ତରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ ।'
ଉଦଶରାଵ ଆତ୍ମାନମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଯଦାତ୍ମନୋ ନ ଵିଜାନୀଥସ୍ତନ୍ମେ ପ୍ରବ୍ରୂତମିତି ତୌ ହୋଦଶରାଵେଽଵେକ୍ଷାଞ୍ଚକ୍ରାତେ ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ କିଂ ପଶ୍ଯଥ ଇତି ତୌ ହୋଚତୁଃ ସର୍ଵମେଵେଦମାଵାଂ ଭଗଵ ଆତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯାଵ ଆ ଲୋମଭ୍ଯଃ ଆନଖେଭ୍ଯଃ ପ୍ରତିରୂପମିତି
ପାଣିର ପାତ୍ରରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ ।' ସେମାନେ ପାଣିର ପାତ୍ରରେ ଦେଖିଲେ । ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, 'ତମେ କଣ ଦେଖୁଛ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆମର ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖୁଛୁ, କେଶରୁ ନଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଛୁ ।'
ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତୌ ଭୂତ୍ଵୋଦଶରାଵେଽଵେକ୍ଷେଥାମିତି ତୌ ହ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତୌ ଭୂତ୍ଵୋଦଶରାଵେଽଵେକ୍ଷାଞ୍ଚକ୍ରାତେ ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ କିଂ ପଶ୍ଯଥ ଇତି
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ତମେ ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାର କର, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସଜାଅ, ତାପରେ ଜଳପାତ୍ରରେ ଦେଖ।' ସେମାନେ ଏଭଳି କଲେ ଏବଂ ଜଳପାତ୍ରରେ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, 'ତମେ କଣ ଦେଖୁଛ?'
ତୌ ହୋଚତୁର୍ଯଥୈଵେଦମାଵାଂ ଭଗଵଃ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତୌ ସ୍ଵ ଏଵମେଵେମୌ ଭଗଵଃ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତାଵିତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ତୌ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯୌ ପ୍ରଵଵ୍ରଜତୁଃ
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ମହାନୁଭାବ, ଯେପରି ଆମେ ଏଠି ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଛୁ, ଏଭଳି ଆମେ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ।' ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ଏହିଏ ଆତ୍ମା, ଏହିଏ ଅମର, ଭୟହୀନ, ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମ।' ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ।
ତୌ ହାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚାନୁପଲଭ୍ଯାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵ୍ରଜତୋ ଯତର ଏତଦୁପନିଷଦୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଦେଵା ଵାସୁରା ଵା ତେ ପରାଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀତି ସ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯ ଏଵ ଵିରୋଚନୋଽସୁରାଞ୍ଜଗାମ ତେଭ୍ଯୋ ହୈତାମୁପନିଷଦଂ ପ୍ରୋଵାଚାତ୍ମୈଵେହ ମହଯ୍ଯ ଆତ୍ମା ପରିଚର୍ଯ ଆତ୍ମାନମେଵେହ ମହଯନ୍ନାତ୍ମାନଂ ପରିଚରନ୍ନୁଭୌ ଲୋକାଵଵାପ୍ନୋତୀମଂ ଚାମୁଂ ଚେତି
ତସ୍ମାଦପ୍ଯଦ୍ଯେହାଦଦାନମଶ୍ରଦ୍ଦଧାନମଯଜମାନମାହୁରାସୁରୋ ବତେତ୍ଯସୁରାଣାꣳ ହ୍ଯେଷୋପନିଷତ୍ପ୍ରେତସ୍ଯ ଶରୀରଂ ଭିକ୍ଷଯା ଵସନେନାଲଙ୍କାରେଣେତି ସꣳସ୍କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯେତେନ ହ୍ଯମୁଂ ଲୋକଂ ଜେଷ୍ଯନ୍ତୋ ମନ୍ଯନ୍ତେ
ଏହିକାରଣରୁ ଆଜିଯାଁଁ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଦେଉଛନ୍ତି, ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁହନ୍ତି, 'ସେ ଅସୁର ଅଟେ।' କାରଣ ଏହିଏ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଉପଦେଶ: ସେମାନେ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଦେହକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ଆଳଙ୍କାରରେ ସଜାନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଲୋକକୁ ଜିତିପାରିବେ।
ଅଥ ହେନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ରାପ୍ଯୈଵ ଦେଵାନେତଦ୍ଭଯଂ ଦଦର୍ଶ ଯଥୈଵ ଖଲ୍ଵଯମସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ସାଧ୍ଵଲଂକୃତେ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୋ ଭଵତି ସୁଵସନେ ସୁଵସନଃ ପରିଷ୍କୃତେ ପରିଷ୍କୃତ ଏଵମେଵାଯମସ୍ମିନ୍ନନ୍ଧେଽନ୍ଧୋ ଭଵତି ସ୍ରାମେ ସ୍ରାମଃ ପରିଵୃକ୍ଣେ ପରିଵୃକ୍ଣୋଽସ୍ଯୈଵ ଶରୀରସ୍ଯ ନାଶମନ୍ଵେଷ ନଶ୍ଯତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ଏଵମେଵୈଷ ମଘଵନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈତଂ ତ୍ଵେଵ ତେ ଭୂଯୋଽନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଵସାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣୀତି ସ ହାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣ୍ଯୁଵାସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ: 'ମଘବନ୍, ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଲ। ତଥାପି, ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମକୁ ଆଉ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝେଇବି। ତୁମେ ଆଉ ବତ୍ତିସ ବର୍ଷ ରୁହ।' ସେ ଆଉ ବତ୍ତିସ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯ ଏଷ ସ୍ଵପ୍ନେ ମହୀଯମାନଶ୍ଚରତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ସ ହାପ୍ରାପ୍ଯୈଵ ଦେଵାନେତଦ୍ଭଯଂ ଦଦର୍ଶ ତଦ୍ଯଦ୍ଯପୀଦꣳ ଶରୀରମନ୍ଧଂ ଭଵତ୍ଯନନ୍ଧଃ ସ ଭଵତି ଯଦି ସ୍ରାମମସ୍ରାମୋ ନୈଵୈଷୋଽସ୍ଯ ଦୋଷେଣ ଦୁଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗୌରବ ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଚଳିଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା—ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ସେ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ପାଉନଥିବାବେଳେ ସେ ଏହି ଭୟକୁ ଦେଖିଲେ: ଯଦିଓ ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଉଛି, ତଥାପି ସେ ଅନ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି; ଯଦି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଛି, ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଦେହର ଦୋଷରେ ସେ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଵଧେନାସ୍ଯ ହନ୍ଯତେ ନାସ୍ଯ ସ୍ରାମ୍ଯେଣ ସ୍ରାମୋ ଘ୍ନନ୍ତି ତ୍ଵେଵୈନଂ ଵିଚ୍ଛାଦଯନ୍ତୀଵାପ୍ରିଯଵେତ୍ତେଵ ଭଵତ୍ଯପି ରୋଦିତୀଵ ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ଏହି ଦେହର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ମରେନାହିଁ, ଦେହର କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଢାକି ଦିଅଯାଉଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଅପ୍ରିୟ ଜାଣିଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ କାନ୍ଦୁଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହିଁ।
ସ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପୁନରେଯାଯ ତꣳ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ମଘଵନ୍ଯଚ୍ଛାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରାଵ୍ରାଜୀଃ କିମିଚ୍ଛନ୍ପୁନରାଗମ ଇତି ସ ହୋଵାଚ ତଦ୍ଯଦ୍ଯପୀଦଂ ଭଗଵଃ ଶରୀରମନ୍ଧଂ ଭଵତ୍ଯନନ୍ଧଃ ସ ଭଵତି ଯଦି ସ୍ରାମମସ୍ରାମୋ ନୈଵୈଷୋଽସ୍ଯ ଦୋଷେଣ ଦୁଷ୍ଯତି
ସେ ହାତରେ କାଣ୍ଡା ନେଇ ପୁନି ଫେରି ଆସିଲା। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ— ମଘବନ୍, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ ତୁମେ ପୁନି ଆସିଛ। କଣ ଚାହିଁ, ତୁମେ ପୁନି ଫେରି ଆସିଛ? ସେ କହିଲା— ମହାଶୟ, ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅନ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ଦେହ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦେହର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ।
ନ ଵଧେନାସ୍ଯ ହନ୍ଯତେ ନାସ୍ଯ ସ୍ରାମ୍ଯେଣ ସ୍ରାମୋ ଘ୍ନନ୍ତି ତ୍ଵେଵୈନଂ ଵିଚ୍ଛାଦଯନ୍ତୀଵାପ୍ରିଯଵେତ୍ତେଵ ଭଵତ୍ଯପି ରୋଦିତୀଵ ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ମଘଵନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈତଂ ତ୍ଵେଵ ତେ ଭୂଯୋଽନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଵସାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣୀତି ସ ହାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣ୍ଯୁଵାସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସମସ୍ତଃ ସଂପ୍ରସନ୍ନଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ ଵିଜାନାତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ସ ହାପ୍ରାପ୍ଯୈଵ ଦେଵାନେତଦ୍ଭଯଂ ଦଦର୍ଶ ନାହ ଖଲ୍ଵଯମେଵꣳ ସଂପ୍ରତ୍ଯାତ୍ମାନଂ ଜାନାତ୍ଯଯମହମସ୍ମୀତି ନୋ ଏଵେମାନି ଭୂତାନି ଵିନାଶମେଵାପୀତୋ ଭଵତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଜଣାନାହିଁ— ଏହା ଆତ୍ମା, କହିଲେ; ଏହା ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ। ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ ସେ ଦୂରେ ଗଲା। ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନଥିବା ସେ ଏହି ଭୟ ଦେଖିଲା: ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନିଜକୁ 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବେ ଜଣାନାହିଁ; ଏହି ଜୀବଗୁଡିକ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହିଁ।
ସ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପୁନରେଯାଯ ତꣳ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ମଘଵନ୍ଯଚ୍ଛାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରାଵ୍ରାଜୀଃ କିମିଚ୍ଛନ୍ପୁନରାଗମ ଇତି ସ ହୋଵାଚ ନାହ ଖଲ୍ଵଯଂ ଭଗଵ ଏଵꣳ ସଂପ୍ରତ୍ଯାତ୍ମାନଂ ଜାନାତ୍ଯଯମହମସ୍ମୀତି ନୋ ଏଵେମାନି ଭୂତାନି ଵିନାଶମେଵାପୀତୋ ଭଵତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ସେ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ମଘବନ୍, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ଛାତ୍ରଜୀବନ କଟାଇ ଆସିଛ। କଣ ଆଶାରେ ପୁଣି ଫେରିଲୁ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜକୁ "ମୁଁ ଏହି" ବୋଲି ଜାଣେନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଭୋଗ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ଏଵମେଵୈଷ ମଘଵନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈତଂ ତ୍ଵେଵ ତେ ଭୂଯୋଽନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ନୋ ଏଵାନ୍ଯତ୍ରୈତସ୍ମାଦ୍ଵସାପରାଣି ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷାଣୀତି ସ ହାପରାଣି ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷାଣ୍ଯୁଵାସ ତାନ୍ଯେକଶତꣳ ସଂପେଦୁରେତତ୍ତଦ୍ଯଦାହୁରେକଶତꣳ ହ ଵୈ ଵର୍ଷାଣି ମଘଵାନ୍ପ୍ରଜାପତୌ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମୁଵାସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ମଘବନ୍, ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଲ। ମୁଁ ଏହି ଅଂଶଟି ତୁମକୁ ଆଉ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବି, ଏହିଠାରୁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ତୁମେ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ରୁହ।' ସେ ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ଏଭଳି କରି ସେ ଏକଶେ ବର୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଛାତ୍ରଜୀବନ କଟାଇଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମଘଵନ୍ମର୍ତ୍ଯଂ ଵା ଇଦꣳ ଶରୀରମାତ୍ତଂ ମୃତ୍ଯୁନା ତଦସ୍ଯାମୃତସ୍ଯାଶରୀରସ୍ଯାତ୍ମନୋଽଧିଷ୍ଠାନମାତ୍ତୋ ଵୈ ସଶରୀରଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯାଭ୍ଯାଂ ନ ଵୈ ସଶରୀରସ୍ଯ ସତଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯଯୋରପହତିରସ୍ତ୍ଯଶରୀରଂ ଵାଵ ସନ୍ତଂ ନ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ ସ୍ପୃଶତଃ
ମଘବନ୍, ଏହି ଦେହ ମରଣରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହା ଅମୃତ, ଦେହରହିତ ଆତ୍ମାର ଆଧାର। ଦେହ ଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଦୁଇଟିରେ ପଡ଼ିଥାଏ; ଦେହ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ।
ଅଶରୀରୋ ଵାଯୁରଭ୍ରଂ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନଯିତ୍ନୁରଶରୀରାଣ୍ଯେତାନି ତଦ୍ଯଥୈତାନ୍ଯମୁଷ୍ମାଦାକାଶାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରୁପସଂପଦ୍ଯ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ
ବାୟୁ ଦେହରହିତ, ମେଘ, ବିଜୁଳି, ଗରଜ ମଧ୍ୟ ଦେହରହିତ। ଯେପରି ଏମାନେ ସେଇ ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ପରମ ଆଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି,
ଏଵମେଵୈଷ ସଂପ୍ରସାଦୋଽସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରୁପସଂପଦ୍ଯ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯତେ ସ ଉତ୍ତମପୁରୁଷଃ ସ ତତ୍ର ପର୍ଯେତି ଜକ୍ଷତ୍କ୍ରୀଡନ୍ରମମାଣଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଵା ଯାନୈର୍ଵା ଜ୍ଞାତିଭିର୍ଵା ନୋପଜନꣳ ସ୍ମରନ୍ନିଦꣳ ଶରୀରꣳ ସ ଯଥା ପ୍ରଯୋଗ୍ଯ ଆଚରଣେ ଯୁକ୍ତ ଏଵମେଵାଯମସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ପ୍ରାଣୋ ଯୁକ୍ତଃ
ଏଭଳି ଏହି ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହରୁ ଉଠି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ। ସେଠି ସେ ଚାଲିବା, ଖାଇବା, ଖେଳିବା, ଆନନ୍ଦ କରିବା, ଜନାନୀମାନେ, ରଥ, କିମ୍ବା ନିଜ ଜନମାନେ ସହିତ ରହିବା; ଏହି ଦେହକୁ ସେ ମନେ ନକରେ। ଯେପରି ଏକ ଘୋଡା ରଥକୁ ଯୋଡାଯାଇ ଚାଲିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ପ୍ରାଣ ଯୋଡାଯାଇଛି।
ଅଥ ଯତ୍ରୈତଦାକାଶମନୁଵିଷଣ୍ଣଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ ଚାକ୍ଷୁଷଃ ପୁରୁଷୋ ଦର୍ଶନାଯ ଚକ୍ଷୁରଥ ଯୋ ଵେଦେଦଂ ଜିଘ୍ରାଣୀତି ସ ଆତ୍ମା ଗନ୍ଧାଯ ଘ୍ରାଣମଥ ଯୋ ଵେଦେଦମଭିଵ୍ଯାହରାଣୀତି ସ ଆତ୍ମାଭିଵ୍ଯାହାରାଯ ଵାଗଥ ଯୋ ଵେଦେଦꣳ ଶୃଣଵାନୀତି ସ ଆତ୍ମା ଶ୍ରଵଣାଯ ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ଏହି ଆକାଶରେ ଲିନ ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ଯୋଡାଯାଇଥିବା ପୁରୁଷ ଦେଖିବା ପାଇଁ। ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଘ୍ରାଣ କରୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା ଘ୍ରାଣ ପାଇଁ; ଘ୍ରାଣ ନାକ ହେଉଛି। ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ କହୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା କଥା କହିବା ପାଇଁ; କଥା କହିବା ପାଇଁ ମୁଖ। ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୁଣୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା ଶୁଣିବା ପାଇଁ; ଶୁଣିବା ପାଇଁ କାନ।
ଅଥ ଯୋ ଵେଦେଦଂ ମନ୍ଵାନୀତି ସାତ୍ମା ମନୋଽସ୍ଯ ଦୈଵଂ ଚକ୍ଷୁଃ ସ ଵା ଏଷ ଏତେନ ଦୈଵେନ ଚକ୍ଷୁଷା ମନସୈତାନ୍କାମାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ରମତେ ଯ ଏତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ
ଯେ ଜାଣିଛି 'ମୁଁ ଏହାକୁ ଭାବୁଛି', ସେ ଆତ୍ମା ଭାବିବା ପାଇଁ; ମନ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ମନ ସହିତ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କରେ।
ତଂ ଵା ଏତଂ ଦେଵା ଆତ୍ମାନମୁପାସତେ ତସ୍ମାତ୍ତେଷାꣳ ସର୍ଵେ ଚ ଲୋକା ଆତ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ଚ କାମାଃ ସ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନ୍ଯସ୍ତମାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵିଜାନାତୀତି ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ
ଦେବତାମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କର। ଯେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛି, ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଥିଲେ।
ଶ୍ଯାମାଚ୍ଛବଲଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଶବଲାଚ୍ଛ୍ଯାମଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽଶ୍ଵ ଇଵ ରୋମାଣି ଵିଧୂଯ ପାପଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଇଵ ରାହୋର୍ମୁଖାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯ ଧୂତ୍ଵା ଶରୀରମକୃତଂ କୃତାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଭିସଂଭଵାମୀତ୍ଯଭିସଂଭଵାମୀତି
କଳାରୁ ବିବିଧ ରଙ୍ଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି, ବିବିଧ ରଙ୍ଗରୁ କଳାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି। ଘୋଡା ଯେପରି ତାହାର ରୋମ ଝାଡି ଦେଇ ଦୂର କରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ରାହୁର ମୁହଁରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏମିତି ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଅପରାଧ ଦୂର କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇ, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।
ସେମାନେ ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷ ନିଷ୍ଠା ରହିଲେ । ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, 'ତମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଯେ ଆତ୍ମା ଦୁଷ୍ଟି ରହିତ, ବୟସ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଭୋକ ଓ ପିଆସ ନାହିଁ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ, ଯାହାର ଚିନ୍ତା ସତ୍ୟ — ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଓ ବୁଝିବା ଦରକାର । ଯେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଥାଏ । ଆମେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କହିଥିବା ପରି ।
ସେମାନେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ସେମାନେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଦେବତା କିମ୍ବା ଅସୁର ଯେଉଁଠି ଏହି ଉପଦେଶ ରହିବ, ସେମାନେ ହାରିଯିବେ।' ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିରୋଚନ ଅସୁରମାନେ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେମାନେଠାରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: 'ଏଠି ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଆତ୍ମାକୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସେବା କଲେ, ଦୁଇଁ ଜଗତ—ଏହି ଓ ସେହି—ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।'
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ ପାଉନଥିବାବେଳେ ଏହି ଭୟକୁ ଦେଖିଲେ: ଯେପରି ଏହି ଦେହ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହେଲେ, ଲୋକ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୁଏ; ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ, ଭଲ ପୋଷାକରେ ଦେଖାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକ ଅନ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ; ଆହତ ହେଲେ, ଆହତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ସ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପୁନରେଯାଯ ତꣳ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ମଘଵନ୍ଯଚ୍ଛାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରାଵ୍ରାଜୀଃ ସାର୍ଧଂ ଵିରୋଚନେନ କିମିଚ୍ଛନ୍ପୁନରାଗମ ଇତି ସ ହୋଵାଚ ଯଥୈଵ ଖଲ୍ଵଯଂ ଭଗଵୋଽସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତେ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୋ ଭଵତି ସୁଵସନେ ସୁଵସନଃ ପରିଷ୍କୃତେ ପରିଷ୍କୃତ ଏଵମେଵାଯମସ୍ମିନ୍ନନ୍ଧେଽନ୍ଧୋ ଭଵତି ସ୍ରାମେ ସ୍ରାମଃ ପରିଵୃକ୍ଣେ ପରିଵୃକ୍ଣୋଽସ୍ଯୈଵ ଶରୀରସ୍ଯ ନାଶମନ୍ଵେଷ ନଶ୍ଯତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ସେ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ: 'ମଘବନ୍, ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିରୋଚନଙ୍କ ସହିତ ଛାତ୍ରବାସ କରି ଆସିଛ। କଣ ଚାହିଁ ତୁମେ ପୁଣି ଫେରିଲେ?' ସେ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଯେପରି ଏହି ଦେହ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହେଲେ, ଲୋକ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୁଏ; ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ, ଭଲ ପୋଷାକରେ ଦେଖାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକ ଅନ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ; ଆହତ ହେଲେ, ଆହତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ଏହି ଦେହର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ମରେନାହିଁ, ଦେହର କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଢାକି ଦିଅଯାଉଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଅପ୍ରିୟ ଜାଣିଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ କାନ୍ଦୁଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହିପରି ହେଉଛି, ମଘବନ୍— କହିଲେ। ତୁମକୁ ଏହା ଆଉ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇବି। ଆଉ ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷ ରୁହ। ସେ ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷ ରହିଲା। ପ୍ରଜାପତି ତାକୁ କହିଲେ।
ଆକାଶୋ ଵୈ ନାମ ନାମରୂପଯୋର୍ନିର୍ଵହିତା ତେ ଯଦନ୍ତରା ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଦମୃତꣳ ସ ଆତ୍ମା ପ୍ରଜାପତେଃ ସଭାଂ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଯଶୋଽହଂ ଭଵାମି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଯଶୋ ରାଜ୍ଞାଂ ଯଶୋ ଵିଶାଂ ଯଶୋଽହମନୁପ୍ରାପତ୍ସି ସ ହାହଂ ଯଶସାଂ ଯଶଃ ଶ୍ଯେତମଦତ୍କମଦତ୍କꣳ ଶ୍ଯେତଂ ଲିନ୍ଦୁ ମାଭିଗାଂ ଲିନ୍ଦୁ ମାଭିଗାମ୍
ଆକାଶ ହେଉଛି ନାମ ଓ ରୂପର ବିସ୍ତାର। ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆତ୍ମା। ମୁଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସଭା ଓ ଘରକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଖ୍ୟାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ପାଇଛି। ଏହି ଖ୍ୟାତି ମୋଠାରୁ ଦୂର ହେଉ ନାହିଁ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ମୋଠାରୁ ଦୂର ହେଉ ନାହିଁ।