ଅଥ ଯ ଆତ୍ମା ସ ସେତୁର୍ଧୃତିରେଷାଂ ଲୋକାନାମସମ୍ଭେଦାଯ ନୈତꣳ ସେତୁମହୋରାତ୍ରେ ତରତୋ ନ ଜରା ନ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ଶୋକୋ ନ ସୁକୃତଂ ନ ଦୁଷ୍କୃତꣳ ସର୍ଵେ ପାପ୍ମାନୋଽତୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେଽପହତପାପ୍ମା ହ୍ଯେଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସେତୁ ଓ ଆଧାର, ଯାହା ଏମାନଙ୍କୁ ମିଶିଯିବାରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏହି ସେତୁକୁ ଦିନ ରାତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ, ଭଲ କାମ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ କେହି ଅଟକାଇପାରେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପାପ ଏଠାରେ ରୁକିଯାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଦୋଷରହିତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତꣳ ସେତୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵାନ୍ଧଃ ସନ୍ନନନ୍ଧୋ ଭଵତି ଵିଦ୍ଧଃ ସନ୍ନଵିଦ୍ଧୋ ଭଵତ୍ଯୁପତାପୀ ସନ୍ନନୁପତାପୀ ଭଵତି ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତꣳ ସେତୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵାପି ନକ୍ତମହରେଵାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯତେ ସକୃଦ୍ଵିଭାତୋ ହ୍ଯେଵୈଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଃ
ଏହି ସେତୁକୁ ଅଟିଗଲେ, ଯଦି କେହି ଅନ୍ଧ ଥାଏ, ସେ ଅନ୍ଧ ରହେନାହିଁ; ଯଦି ଆହତ ଥାଏ, ସେ ଆହତ ରହେନାହିଁ; ଯଦି ଦୁଃଖି ଥାଏ, ସେ ଦୁଃଖି ରହେନାହିଁ। ଏହି ସେତୁକୁ ଅଟିଗଲେ, ସେ କେବଳ ଦିନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ରାତିରେ ନୁହେଁ; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସଦା ପ୍ରକାଶମାନ।
ତଦ୍ଯ ଏଵୈତଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣାନୁଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେଷାମେଵୈଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ତେଷାꣳ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କାମଚାରୋ ଭଵତି
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଅଛି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳାଚଳ କରିପାରନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦ୍ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ହ୍ଯେଵ ଯୋ ଜ୍ଞାତା ତଂ ଵିନ୍ଦତେଽଥ ଯଦିଷ୍ଟମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ହ୍ଯେଵେଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ମାନମନୁଵିନ୍ଦତେ
ଯଦି କେହି କହନ୍ତି 'ଏହା ଯଜ୍ଞ', ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ରଖିଥିବା; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ପାଇଥାନ୍ତି। ଯଦି କହନ୍ତି 'ଏହା ଇଷ୍ଟ', ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ରଖିଥିବା; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜି ପାଇଥାନ୍ତି।
ଅଥ ଯତ୍ସତ୍ତ୍ରାଯଣମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ହ୍ଯେଵ ସତ ଆତ୍ମନସ୍ତ୍ରାଣଂ ଵିନ୍ଦତେଽଥ ଯନ୍ମୌନମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତବ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ହ୍ଯେଵାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ମନୁତେ
'ସତ୍ତ୍ରାୟଣ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଟି ନିଶ୍ଚୟ ନିଷ୍କଳଙ୍କତା; କାରଣ ଏହି ନିଷ୍କଳଙ୍କତା ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଆତ୍ମାର ରକ୍ଷା ପାଏ। ଏବଂ 'ମୌନ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କଳଙ୍କତା; କାରଣ ଏହି ନିଷ୍କଳଙ୍କତା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ମନେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ।
ଅଥ ଯଦନାଶକାଯନମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦେଷ ହ୍ଯାତ୍ମା ନ ନଶ୍ଯତି ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣାନୁଵିନ୍ଦତେଽଥ ମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦରଶ୍ଚ ହ ଵୈ ଣ୍ଯଶ୍ଚାର୍ଣଵୌ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ତୃତୀଯସ୍ଯାମିତୋ ଦିଵି ତଦୈରଂ ମଦୀଯꣳ ସରସ୍ତଦଶ୍ଵତ୍ଥଃ ସୋମସଵନସ୍ ପ୍ରଭୁଵିମିତꣳ ହିରଣ୍ମଯମ୍
ତଦ୍ଯ ଏଵୈତାଵରଂ ଚ ଣ୍ଯଂ ଚାର୍ଣଵୌ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣାନୁଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେଷାମେଵୈଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ତେଷାꣳ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କାମଚାରୋ ଭଵତି
ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଅରା ଓ ନ୍ୟା ନାମକ ହ୍ରଦକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଚଳାଚଳ କରିପାରନ୍ତି।
ଅଥ ଯା ଏତା ହୃଦଯସ୍ଯ ନାଡ୍ଯସ୍ତାଃ ପିଙ୍ଗଲସ୍ଯାଣିମ୍ନସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶୁକ୍ଲସ୍ଯ ନୀଲସ୍ଯ ପୀତସ୍ଯ ଲୋହିତସ୍ଯେତ୍ଯସୌ ଵା ଆଦିତ୍ଯଃ ପିଙ୍ଗଲ ଏଷ ଶୁକ୍ଲ ଏଷ ନୀଲ ଏଷ ପୀତ ଏଷ ଲୋହିତଃ
ଏହି ହୃଦୟର ନାଳଗୁଡ଼ିକ ରଙ୍ଗିନ ଦେହରେ ଅଛି—କେହି ଲାଲ, କେହି ସାଦା, କେହି ନୀଳ, କେହି ହଳଦିଆ, କେହି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ। ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଏହି ସାଦା, ଏହି ନୀଳ, ଏହି ହଳଦିଆ, ଏହି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ।
ତଦ୍ଯଥା ମହାପଥ ଆତତ ଉଭୌ ଗ୍ରାମୌ ଗଚ୍ଛତୀମଂ ଚାମୁଂ ଚୈଵମେଵୈତା ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମଯ ଉଭୌ ଲୋକୌ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀମଂ ଚାମୁଂ ଚାମୁଷ୍ମାଦାଦିତ୍ଯାତ୍ପ୍ରତାଯନ୍ତେ ତା ଆସୁ ନାଡୀଷୁ ସୃପ୍ତା ଆଭ୍ଯୋ ନାଡୀଭ୍ଯଃ ପ୍ରତାଯନ୍ତେ ତେଽମୁଷ୍ମିନ୍ନାଦିତ୍ଯେ ସୃପ୍ତାଃ
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଦୁଇଟି ଗାଁକୁ ଯୋଡ଼ିଥାଏ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଓ ସେହି—ଦୁଇଟି ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ନାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଆସନ୍ତି, ଏହି ନାଳରୁ ପୁଣି ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ସମସ୍ତଃ ସମ୍ପ୍ରସନ୍ନଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ ଵିଜାନାତ୍ଯାସୁ ତଦା ନାଡୀଷୁ ସୃପ୍ତୋ ଭଵତି ତଂ ନ କଶ୍ଚନ ପାପ୍ମା ସ୍ପୃଶତି ତେଜସା ହି ତଦା ସମ୍ପନ୍ନୋ ଭଵତି
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିପାରିନାହିଁ; ସେ ସମୟରେ ସେ ନାଳମାନେ ଭିତରେ ବିଲିନ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟତା ତାକୁ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଅଥ ଯତ୍ରୈତଦବଲିମାନଂ ନୀତୋ ଭଵତି ତମଭିତ ଆସୀନା ଆହୁର୍ଜାନାସି ମାଂ ଜାନାସି ମାମିତି ସ ଯାଵଦସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାଦନୁତ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵତି ତାଵଜ୍ଜାନାତି
ଏହି ଦୁର୍ବଳତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଆସିପାରେ, ସେତେବେଳେ ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ପଚାରନ୍ତି — 'ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣିଛ?' 'ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣିଛ?' ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେହରୁ ବିଦାୟ ହେଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥାଏ।
ଅଥ ଯତ୍ରୈତଦସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାଦୁତ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥୈତୈରେଵ ରଶ୍ମିଭିରୂର୍ଧ୍ଵମାକ୍ରମତେ ସ ଓମିତି ଵା ହୋଦ୍ଵା ମୀଯତେ ସ ଯାଵତ୍କ୍ଷିପ୍ଯେନ୍ମନସ୍ତାଵଦାଦିତ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ଖଲୁ ଲୋକଦ୍ଵାରଂ ଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରପଦନଂ ନିରୋଧୋଽଵିଦୁଷାମ୍
ଏହି ଦେହରୁ ବିଦାୟ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ସେହି ରଶ୍ମିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଏ। 'ଓଁ' ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେ ଉଠାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ତେଜ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହିଠି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଦ୍ୱାର; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଗତିର ପଥ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ। ଶତଂ ଚୈକା ଚ ହୃଦଯସ୍ଯ ନାଡ୍ଯସ୍ତାସାଂ ମୂର୍ଧାନମଭିନିଃସୃତୈକା । ତଯୋର୍ଧ୍ଵମାଯନ୍ନମୃତତ୍ଵମେତି ଵିଷ୍ଵଙ୍ଙନ୍ଯା ଉତ୍କ୍ରମଣେ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ୍କ୍ରମଣେ ଭଵନ୍ତି
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: ହୃଦୟରେ ଏକଶ ଏକ ନାଳି ଅଛି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ନାଳି ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ, ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ନାଳିମାନେ ବିଦାୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗିତା ଦେଉଛନ୍ତି, ବିଦାୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗିତା ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଵିଜିଘତ୍ସୋଽପିପାସଃ ସତ୍ଯକାମଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଃ ସୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯଃ ସ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନ୍ଯସ୍ତମାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵିଜାନାତୀତି ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ
ଯେ ଆତ୍ମା ଦୁଷ୍ଟିରୁ ମୁକ୍ତ, ବୟସ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଭୋକ ଓ ତିଆରି ନାହିଁ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ, ଯାହାର ଚିନ୍ତା ସତ୍ୟ — ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ବୁଝିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଥିଲେ।
ତଦ୍ଧୋଭଯେ ଦେଵାସୁରା ଅନୁବୁବୁଧିରେ ତେ ହୋଚୁର୍ହନ୍ତ ତମାତ୍ମାନମନ୍ଵେଚ୍ଛାମୋ ଯମାତ୍ମାନମନ୍ଵିଷ୍ଯ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନିତୀନ୍ଦ୍ରୋ ହୈଵ ଦେଵାନାମଭିପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ଵିରୋଚନୋଽସୁରାଣାଂ ତୌ ହାସଂଵିଦାନାଵେଵ ସମିତ୍ପାଣୀ ପ୍ରଜାପତିସକାଶମାଜଗ୍ମତୁଃ
ଏହି କଥା ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ଶୁଣିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଚଳ, ଆମେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।' ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଭିରୋଚନ, ଦୁଇଜଣ ମଣିଷ ହେଇ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ହାତରେ ଜଳା ନେଇ ଗଲେ ।
ତୌ ହ ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମୂଷତୁସ୍ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ କିମିଚ୍ଛନ୍ତାଵାସ୍ତମିତି । ତୌ ହୋଚତୁର୍ଯ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଵିଜିଘତ୍ସୋଽପିପାସଃ ସତ୍ଯକାମଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପଃ ସୋଽନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଃ ସ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯଃ ସ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ ଲୋକାନାପ୍ନୋତି ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚ କାମାନ୍ଯସ୍ତମାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵିଜାନାତୀତି ଭଗଵତୋ ଵଚୋ ଵେଦଯନ୍ତେ ତମିଚ୍ଛନ୍ତାଵଵାସ୍ତମିତି
ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ଯ ଏଷୋଽକ୍ଷିଣି ପୁରୁଷୋ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଥ ଯୋଽଯଂ ଭଗଵୋଽପ୍ସୁ ପରିଖ୍ଯାଯତେ ଯଶ୍ଚାଯମାଦର୍ଶେ କତମ ଏଷ ଇତ୍ଯେଷ ଉ ଏଵୈଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵନ୍ତେଷୁ ପରିଖ୍ଯାଯତ ଇତି ହୋଵାଚ
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ଯେ ଲୋକ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଆତ୍ମା । ଏହି ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ।' ପରେ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ମହାପ୍ରଭୁ, ଯେ ଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଆଇନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି?' ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଏହି ଏକ, ସମସ୍ତରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ ।'
ଉଦଶରାଵ ଆତ୍ମାନମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଯଦାତ୍ମନୋ ନ ଵିଜାନୀଥସ୍ତନ୍ମେ ପ୍ରବ୍ରୂତମିତି ତୌ ହୋଦଶରାଵେଽଵେକ୍ଷାଞ୍ଚକ୍ରାତେ ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ କିଂ ପଶ୍ଯଥ ଇତି ତୌ ହୋଚତୁଃ ସର୍ଵମେଵେଦମାଵାଂ ଭଗଵ ଆତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯାଵ ଆ ଲୋମଭ୍ଯଃ ଆନଖେଭ୍ଯଃ ପ୍ରତିରୂପମିତି
ପାଣିର ପାତ୍ରରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ ।' ସେମାନେ ପାଣିର ପାତ୍ରରେ ଦେଖିଲେ । ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, 'ତମେ କଣ ଦେଖୁଛ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆମର ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖୁଛୁ, କେଶରୁ ନଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଛୁ ।'
ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତୌ ଭୂତ୍ଵୋଦଶରାଵେଽଵେକ୍ଷେଥାମିତି ତୌ ହ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତୌ ଭୂତ୍ଵୋଦଶରାଵେଽଵେକ୍ଷାଞ୍ଚକ୍ରାତେ ତୌ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ କିଂ ପଶ୍ଯଥ ଇତି
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ତମେ ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାର କର, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସଜାଅ, ତାପରେ ଜଳପାତ୍ରରେ ଦେଖ।' ସେମାନେ ଏଭଳି କଲେ ଏବଂ ଜଳପାତ୍ରରେ ଦେଖିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, 'ତମେ କଣ ଦେଖୁଛ?'
ତୌ ହୋଚତୁର୍ଯଥୈଵେଦମାଵାଂ ଭଗଵଃ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତୌ ସ୍ଵ ଏଵମେଵେମୌ ଭଗଵଃ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୌ ସୁଵସନୌ ପରିଷ୍କୃତାଵିତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ତୌ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯୌ ପ୍ରଵଵ୍ରଜତୁଃ
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ମହାନୁଭାବ, ଯେପରି ଆମେ ଏଠି ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଭଲ ଜମା ପିନ୍ଧିଛୁ, ଏଭଳି ଆମେ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ।' ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ଏହିଏ ଆତ୍ମା, ଏହିଏ ଅମର, ଭୟହୀନ, ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମ।' ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ।
ତୌ ହାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚାନୁପଲଭ୍ଯାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵ୍ରଜତୋ ଯତର ଏତଦୁପନିଷଦୋ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଦେଵା ଵାସୁରା ଵା ତେ ପରାଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀତି ସ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯ ଏଵ ଵିରୋଚନୋଽସୁରାଞ୍ଜଗାମ ତେଭ୍ଯୋ ହୈତାମୁପନିଷଦଂ ପ୍ରୋଵାଚାତ୍ମୈଵେହ ମହଯ୍ଯ ଆତ୍ମା ପରିଚର୍ଯ ଆତ୍ମାନମେଵେହ ମହଯନ୍ନାତ୍ମାନଂ ପରିଚରନ୍ନୁଭୌ ଲୋକାଵଵାପ୍ନୋତୀମଂ ଚାମୁଂ ଚେତି
ତସ୍ମାଦପ୍ଯଦ୍ଯେହାଦଦାନମଶ୍ରଦ୍ଦଧାନମଯଜମାନମାହୁରାସୁରୋ ବତେତ୍ଯସୁରାଣାꣳ ହ୍ଯେଷୋପନିଷତ୍ପ୍ରେତସ୍ଯ ଶରୀରଂ ଭିକ୍ଷଯା ଵସନେନାଲଙ୍କାରେଣେତି ସꣳସ୍କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯେତେନ ହ୍ଯମୁଂ ଲୋକଂ ଜେଷ୍ଯନ୍ତୋ ମନ୍ଯନ୍ତେ
ଏହିକାରଣରୁ ଆଜିଯାଁଁ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଦେଉଛନ୍ତି, ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁହନ୍ତି, 'ସେ ଅସୁର ଅଟେ।' କାରଣ ଏହିଏ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଉପଦେଶ: ସେମାନେ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ଦେହକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ଆଳଙ୍କାରରେ ସଜାନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଲୋକକୁ ଜିତିପାରିବେ।
ଅଥ ହେନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ରାପ୍ଯୈଵ ଦେଵାନେତଦ୍ଭଯଂ ଦଦର୍ଶ ଯଥୈଵ ଖଲ୍ଵଯମସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ସାଧ୍ଵଲଂକୃତେ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୋ ଭଵତି ସୁଵସନେ ସୁଵସନଃ ପରିଷ୍କୃତେ ପରିଷ୍କୃତ ଏଵମେଵାଯମସ୍ମିନ୍ନନ୍ଧେଽନ୍ଧୋ ଭଵତି ସ୍ରାମେ ସ୍ରାମଃ ପରିଵୃକ୍ଣେ ପରିଵୃକ୍ଣୋଽସ୍ଯୈଵ ଶରୀରସ୍ଯ ନାଶମନ୍ଵେଷ ନଶ୍ଯତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ଏଵମେଵୈଷ ମଘଵନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈତଂ ତ୍ଵେଵ ତେ ଭୂଯୋଽନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଵସାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣୀତି ସ ହାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣ୍ଯୁଵାସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ: 'ମଘବନ୍, ଏହିପରି ଠିକ୍ କହିଲ। ତଥାପି, ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମକୁ ଆଉ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝେଇବି। ତୁମେ ଆଉ ବତ୍ତିସ ବର୍ଷ ରୁହ।' ସେ ଆଉ ବତ୍ତିସ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯ ଏଷ ସ୍ଵପ୍ନେ ମହୀଯମାନଶ୍ଚରତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ସ ହାପ୍ରାପ୍ଯୈଵ ଦେଵାନେତଦ୍ଭଯଂ ଦଦର୍ଶ ତଦ୍ଯଦ୍ଯପୀଦꣳ ଶରୀରମନ୍ଧଂ ଭଵତ୍ଯନନ୍ଧଃ ସ ଭଵତି ଯଦି ସ୍ରାମମସ୍ରାମୋ ନୈଵୈଷୋଽସ୍ଯ ଦୋଷେଣ ଦୁଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗୌରବ ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଚଳିଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା—ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ସେ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ପାଉନଥିବାବେଳେ ସେ ଏହି ଭୟକୁ ଦେଖିଲେ: ଯଦିଓ ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଉଛି, ତଥାପି ସେ ଅନ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି; ଯଦି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଛି, ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଦେହର ଦୋଷରେ ସେ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଵଧେନାସ୍ଯ ହନ୍ଯତେ ନାସ୍ଯ ସ୍ରାମ୍ଯେଣ ସ୍ରାମୋ ଘ୍ନନ୍ତି ତ୍ଵେଵୈନଂ ଵିଚ୍ଛାଦଯନ୍ତୀଵାପ୍ରିଯଵେତ୍ତେଵ ଭଵତ୍ଯପି ରୋଦିତୀଵ ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ଏହି ଦେହର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ମରେନାହିଁ, ଦେହର କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଢାକି ଦିଅଯାଉଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଅପ୍ରିୟ ଜାଣିଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ କାନ୍ଦୁଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହିଁ।
ସ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପୁନରେଯାଯ ତꣳ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ମଘଵନ୍ଯଚ୍ଛାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରାଵ୍ରାଜୀଃ କିମିଚ୍ଛନ୍ପୁନରାଗମ ଇତି ସ ହୋଵାଚ ତଦ୍ଯଦ୍ଯପୀଦଂ ଭଗଵଃ ଶରୀରମନ୍ଧଂ ଭଵତ୍ଯନନ୍ଧଃ ସ ଭଵତି ଯଦି ସ୍ରାମମସ୍ରାମୋ ନୈଵୈଷୋଽସ୍ଯ ଦୋଷେଣ ଦୁଷ୍ଯତି
ସେ ହାତରେ କାଣ୍ଡା ନେଇ ପୁନି ଫେରି ଆସିଲା। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ— ମଘବନ୍, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ ତୁମେ ପୁନି ଆସିଛ। କଣ ଚାହିଁ, ତୁମେ ପୁନି ଫେରି ଆସିଛ? ସେ କହିଲା— ମହାଶୟ, ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅନ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ଦେହ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଦେହର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ।
ନ ଵଧେନାସ୍ଯ ହନ୍ଯତେ ନାସ୍ଯ ସ୍ରାମ୍ଯେଣ ସ୍ରାମୋ ଘ୍ନନ୍ତି ତ୍ଵେଵୈନଂ ଵିଚ୍ଛାଦଯନ୍ତୀଵାପ୍ରିଯଵେତ୍ତେଵ ଭଵତ୍ଯପି ରୋଦିତୀଵ ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ମଘଵନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈତଂ ତ୍ଵେଵ ତେ ଭୂଯୋଽନୁଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମି ଵସାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣୀତି ସ ହାପରାଣି ଦ୍ଵାତ୍ରିꣳଶତଂ ଵର୍ଷାଣ୍ଯୁଵାସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସମସ୍ତଃ ସଂପ୍ରସନ୍ନଃ ସ୍ଵପ୍ନଂ ନ ଵିଜାନାତ୍ଯେଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ହ ଶାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ ସ ହାପ୍ରାପ୍ଯୈଵ ଦେଵାନେତଦ୍ଭଯଂ ଦଦର୍ଶ ନାହ ଖଲ୍ଵଯମେଵꣳ ସଂପ୍ରତ୍ଯାତ୍ମାନଂ ଜାନାତ୍ଯଯମହମସ୍ମୀତି ନୋ ଏଵେମାନି ଭୂତାନି ଵିନାଶମେଵାପୀତୋ ଭଵତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଜଣାନାହିଁ— ଏହା ଆତ୍ମା, କହିଲେ; ଏହା ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ। ଶାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ ସେ ଦୂରେ ଗଲା। ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନଥିବା ସେ ଏହି ଭୟ ଦେଖିଲା: ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ନିଜକୁ 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବେ ଜଣାନାହିଁ; ଏହି ଜୀବଗୁଡିକ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହିଁ।
'ଅନାଶକାୟନ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କଳଙ୍କତା; କାରଣ ଏହି ନିଷ୍କଳଙ୍କତା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏବଂ 'ମିତି' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କଳଙ୍କତା। ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଦୁଇଟି ହ୍ରଦ ଅଛି—ଅରା ଓ ନ୍ୟା। ତୃତୀୟଟି, ଏହି ଦିବସର ଉପରେ, ଏହା ଆଇରମ୍ ନାମକ ହ୍ରଦ; ଏହା ମୋର, ଏହା ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ସୋମ ଚାପିବା ସ୍ଥାନ, ସୁନାର ସୀମା।
ସେମାନେ ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷ ନିଷ୍ଠା ରହିଲେ । ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, 'ତମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଯେ ଆତ୍ମା ଦୁଷ୍ଟି ରହିତ, ବୟସ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଭୋକ ଓ ପିଆସ ନାହିଁ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ, ଯାହାର ଚିନ୍ତା ସତ୍ୟ — ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଓ ବୁଝିବା ଦରକାର । ଯେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଥାଏ । ଆମେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କହିଥିବା ପରି ।
ସେମାନେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, 'ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ସେମାନେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଦେବତା କିମ୍ବା ଅସୁର ଯେଉଁଠି ଏହି ଉପଦେଶ ରହିବ, ସେମାନେ ହାରିଯିବେ।' ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିରୋଚନ ଅସୁରମାନେ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେମାନେଠାରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: 'ଏଠି ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଆତ୍ମାକୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ ଏବଂ ସେବା କଲେ, ଦୁଇଁ ଜଗତ—ଏହି ଓ ସେହି—ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।'
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ ପାଉନଥିବାବେଳେ ଏହି ଭୟକୁ ଦେଖିଲେ: ଯେପରି ଏହି ଦେହ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହେଲେ, ଲୋକ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୁଏ; ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ, ଭଲ ପୋଷାକରେ ଦେଖାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକ ଅନ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ; ଆହତ ହେଲେ, ଆହତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ସ ସମିତ୍ପାଣିଃ ପୁନରେଯାଯ ତꣳ ହ ପ୍ରଜାପତିରୁଵାଚ ମଘଵନ୍ଯଚ୍ଛାନ୍ତହୃଦଯଃ ପ୍ରାଵ୍ରାଜୀଃ ସାର୍ଧଂ ଵିରୋଚନେନ କିମିଚ୍ଛନ୍ପୁନରାଗମ ଇତି ସ ହୋଵାଚ ଯଥୈଵ ଖଲ୍ଵଯଂ ଭଗଵୋଽସ୍ମିଞ୍ଛରୀରେ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତେ ସାଧ୍ଵଲଙ୍କୃତୋ ଭଵତି ସୁଵସନେ ସୁଵସନଃ ପରିଷ୍କୃତେ ପରିଷ୍କୃତ ଏଵମେଵାଯମସ୍ମିନ୍ନନ୍ଧେଽନ୍ଧୋ ଭଵତି ସ୍ରାମେ ସ୍ରାମଃ ପରିଵୃକ୍ଣେ ପରିଵୃକ୍ଣୋଽସ୍ଯୈଵ ଶରୀରସ୍ଯ ନାଶମନ୍ଵେଷ ନଶ୍ଯତି ନାହମତ୍ର ଭୋଗ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମୀତି
ସେ ହାତରେ ଇଂଧନ ନେଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ: 'ମଘବନ୍, ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିରୋଚନଙ୍କ ସହିତ ଛାତ୍ରବାସ କରି ଆସିଛ। କଣ ଚାହିଁ ତୁମେ ପୁଣି ଫେରିଲେ?' ସେ କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଯେପରି ଏହି ଦେହ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହେଲେ, ଲୋକ ଭଲ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୁଏ; ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଲେ, ଭଲ ପୋଷାକରେ ଦେଖାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହି ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକ ଅନ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ; ଆହତ ହେଲେ, ଆହତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।'
ଏହି ଦେହର ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ମରେନାହିଁ, ଦେହର କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଢାକି ଦିଅଯାଉଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ ଅପ୍ରିୟ ଜାଣିଛି, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ସେ କାନ୍ଦୁଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହିପରି ହେଉଛି, ମଘବନ୍— କହିଲେ। ତୁମକୁ ଏହା ଆଉ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇବି। ଆଉ ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷ ରୁହ। ସେ ବତ୍ତିଶ ବର୍ଷ ରହିଲା। ପ୍ରଜାପତି ତାକୁ କହିଲେ।