ଯଦା ଵୈ କରୋତ୍ଯଥ ନିସ୍ତିଷ୍ଠତି ନାକୃତ୍ଵା ନିସ୍ତିଷ୍ଠତି କୃତ୍ଵୈଵ ନିସ୍ତିଷ୍ଠତି କୃତିସ୍ତ୍ଵେଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯେତି । କୃତିଂ ଭଗଵୋ ଵିଜିଜ୍ଞାସ ଇତି
ଯେତେବେଳେ କିଛି କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ତା ଆସେ; କିଛି କାମ କରିନଥିଲେ ଦୃଢ଼ତା ଆସିବେ ନାହିଁ। କେବଳ କାମ କଲେ ମାତ୍ର ଦୃଢ଼ତା ହୁଏ। ଏହିପରି, କାମକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। 'ଭଗବନ୍, ମୁଁ କାମକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଯଦା ଵୈ ସୁଖଂ ଲଭତେଽଥ କରୋତି ନାସୁଖଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା କରୋତି ସୁଖମେଵ ଲବ୍ଧ୍ଵା କରୋତି ସୁଖଂ ତ୍ଵେଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯମିତି । ସୁଖଂ ଭଗଵୋ ଵିଜିଜ୍ଞାସ ଇତି
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କାମ କରନ୍ତି; ଯଦି ସୁଖ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ କାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କେବଳ ସୁଖ ମିଳିଲେ ମାତ୍ର କାମ କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ସୁଖକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। 'ଭଗବନ୍, ମୁଁ ସୁଖକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଯୋ ଵୈ ଭୂମା ତତ୍ସୁଖଂ ନାଲ୍ପେ ସୁଖମସ୍ତି ଭୂମୈଵ ସୁଖଂ ଭୂମା ତ୍ଵେଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯ ଇତି ଭୂମାନଂ ଭଗଵୋ ଵିଜିଜ୍ଞାସ ଇତି
ଯାହା ବିସ୍ତୃତ, ସେଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ। ଛୋଟ କିଛିରେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ବଡ଼ ଯାହା, ସେଇ ଆନନ୍ଦ। ତେଣୁ, ବଡ଼କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। 'ଭଗବନ୍, ମୁଁ ବଡ଼କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
ଯତ୍ର ନାନ୍ଯତ୍ପଶ୍ଯତି ନାନ୍ଯଚ୍ଛୃଣୋତି ନାନ୍ଯଦ୍ଵିଜାନାତି ସ ଭୂମାଥ ଯତ୍ରାନ୍ଯତ୍ପଶ୍ଯତ୍ଯନ୍ଯଚ୍ଛୃଣୋତ୍ଯନ୍ଯଦ୍ଵିଜାନାତି ତଦଲ୍ପଂ ଯୋ ଵୈ ଭୂମା ତଦମୃତମଥ ଯଦଲ୍ପଂ ତନ୍ମର୍ତ୍ଯ୍ଁ ସ ଭଗଵଃ କସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ଯଦି ଵା ନ ମହିମ୍ନୀତି
ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଠି ବଡ଼ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଜଣାଯାଏ, ସେଠି ଛୋଟ ଅଛି। ବଡ଼ ଯାହା, ସେଠାରେ ଅମରତ୍ୱ ଅଛି; ଛୋଟ ଯାହା, ସେଠାରେ ମରଣ ଅଛି। 'ଭଗବନ୍, ସେ କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି?' 'ନିଜ ମହିମାରେ, କିମ୍ବା ମହିମା ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଅଛି।'
ଗୋ-ଅଶ୍ଵମିହ ମହିମେତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ହସ୍ତିହିରଣ୍ଯଂ ଦାସଭାର୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯାଯତନାନୀତି ନାହମେଵଂ ବ୍ରଵୀମି ବ୍ରଵୀମୀତି ହୋଵାଚାନ୍ଯୋହ୍ଯନ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇତି
ଏଠାରେ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ବଡ଼ ହେଉଛି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ସୁନା, ଦାସ, ଜଣାଣୀ, ଜମି, ଘର। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଭଳି କହେନି। 'ତେବେ ଆପଣ କଣ କହନ୍ତି?' 'ଏକ ଜିନିଷ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଭିତି କରି ଅଛି।'
ସ ଏଵାଧସ୍ତାତ୍ସ ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ସ ପଶ୍ଚାତ୍ସ ପୁରସ୍ତାତ୍ସ ଦକ୍ଷିଣତଃ ସ ଉତ୍ତରତଃ ସ ଏଵେଦଁ ସର୍ଵମିତ୍ଯଥାତୋଽହଙ୍କାରାଦେଶ ଏଵାହମେଵାଧସ୍ତାଦହମୁପରିଷ୍ଟାଦହଂ ପଶ୍ଚାଦହଂ ପୁରସ୍ତାଦହଂ ଦକ୍ଷିଣତୋଽହମୁତ୍ତରତୋଽହମେଵେଦଁ ସର୍ଵମିତି
ସେ ତଳେ ଅଛନ୍ତି, ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ପଛେ ଅଛନ୍ତି, ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି, ଡାହାଣ ଅଛନ୍ତି, ବାମ ଅଛନ୍ତି; ସେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ସେଇ ଅଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଆତ୍ମା ବିଷୟର ଉପଦେଶ ହେଉଛି: 'ମୁଁ ତଳେ, ମୁଁ ଉପରେ, ମୁଁ ପଛେ, ମୁଁ ସାମ୍ନାରେ, ମୁଁ ଡାହାଣ, ମୁଁ ବାମ; ମୁଁ ସବୁଠାରେ ଅଛି।'
ଅଥ ଯଦିଦମସ୍ମିନ୍ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ଦହରଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ଵେଶ୍ମ ଦହରୋଽସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରାକାଶସ୍ତସ୍ମିନ୍ଯଦନ୍ତସ୍ତଦନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଵାଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯମିତି
ଏବେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଏକ ଛୋଟ ପଦ୍ମ ଦଳ ଭଳି ଗୃହ ଅଛି, ଏହି ଗୃହ ଭିତରେ ଏକ ଛୋଟ ଆକାଶ ଅଛି। ଏହି ଭିତରରେ ଯାହା ଅଛି, ତାହାକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ ଅବଶ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।
ତଂ ଚେଦ୍ବ୍ରୂଯୁର୍ଯଦିଦମସ୍ମିନ୍ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ଦହରଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ଵେଶ୍ମ ଦହରୋଽସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରାକାଶଃ କିଂ ତଦତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦନ୍ଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଵାଵ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯମିତି ସ ବ୍ରୂଯାତ୍
ଯଦି ସେମାନେ ପଚାରନ୍ତି—‘ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଏହି ଛୋଟ ଗୋଲାପ ଫୁଲ ଭଳି ଘର ଅଛି, ଏହାର ଭିତରେ ଏହି ଛୋଟ ଆକାଶ ଅଛି—ଏଠାରେ କଣ ଅଛି ଯାହା ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍? କିମ୍ବା କଣ ଅଛି ଯାହା ଜାଣିବା ଦରକାର?’—ତେବେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଯାଵାନ୍ଵା ଅଯମାକାଶସ୍ତାଵାନେଷୋଽନ୍ତର୍ହୃଦଯ ଆକାଶ ଉଭେ ଅସ୍ମିନ୍ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵୀ ଅନ୍ତରେଵ ସମାହିତେ ଉଭାଵଗ୍ନିଶ୍ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ ଵିଦ୍ଯୁନ୍ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଯଚ୍ଚାସ୍ଯେହାସ୍ତି ଯଚ୍ଚ ନାସ୍ତି ସର୍ଵଂ ତଦସ୍ମିନ୍ସମାହିତମିତି
ଯେପରି ଏହି ବଡ଼ ଆକାଶ, ସେପରି ହୃଦୟ ଭିତରର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବଡ଼। ଏହାର ଭିତରେ ଦିଗବନ୍ଧୁ ଓ ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଜୁଳି ଓ ତାରାମାନେ—ଯାହା କିଛି ଏଠି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସବୁଠାରୁ ସବୁ ଏହାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ତଂ ଚେଦ୍ବ୍ରୂଯୁରସ୍ମିꣳଶ୍ଚେଦିଦଂ ବ୍ରହ୍ମପୁରେ ସର୍ଵꣳ ସମାହିତꣳ ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଚ କାମା ଯଦୈତଜ୍ଜରାମାପ୍ନୋତି ପ୍ରଧ୍ଵꣳସତେ ଵା କିଂ ତତୋଽତିଶିଷ୍ଯତ ଇତି
ଯଦି ସେମାନେ ପଚାରନ୍ତି—‘ଯଦି ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ସବୁକିଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ତେବେ ବୟସ୍ ହେଲେ କିମ୍ବା ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ କଣ ରହିଯାଏ?’
ତଦ୍ଯଥେହ କର୍ମଜିତୋ ଲୋକଃ କ୍ଷୀଯତ ଏଵମେଵାମୁତ୍ର ପୁଣ୍ଯଜିତୋ ଲୋକଃ କ୍ଷୀଯତେ ତଦ୍ଯ ଇହାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯେତାꣳଶ୍ଚ ସତ୍ଯାନ୍କାମାꣳସ୍ତେଷାꣳ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷ୍ଵକାମଚାରୋ ଭଵତ୍ଯଥ ଯ ଇହାତ୍ମାନମନୁଵିଦ୍ଯ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯେତାꣳଶ୍ଚ ସତ୍ଯାନ୍କାମାꣳସ୍ତେଷାꣳ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କାମଚାରୋ ଭଵତି
ସ ଯଦି ପିତୃଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ପିତରଃ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେନ ପିତୃଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି ସେ ପିତୃଲୋକର ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କର କେବଳ ଭାବନାରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଠିଆସନ୍ତି; ସେ ପିତୃଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହାନ ହୁଏ।
ଅଥ ଯଦି ମାତୃଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ମାତରଃ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେନ ମାତୃଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ମାଆଁମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମାଆଁମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ମାଆଁମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାନିଧ୍ୟ ପାଇ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦି ଭ୍ରାତୃଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ଭ୍ରାତରଃ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେନ ଭ୍ରାତୃଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ଭାଇମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଭାଇମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦି ସ୍ଵସୃଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ସ୍ଵସାରଃ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେନ ସ୍ଵସୃଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ଭଉଣୀମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ଭଉଣୀମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ଭଉଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦି ସଖିଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ସଖାଯଃ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେନ ସଖିଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଇଚ୍ଛା କଲେ ବନ୍ଧୁମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦି ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯେ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠତସ୍ତେନ ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳାର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଯାଏ; ସେ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳାର ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦ୍ଯନ୍ନପାନଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯାନ୍ନପାନେ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠତସ୍ତେନାନ୍ନପାନଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଯାଏ; ସେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦି ଗୀତଵାଦିତ୍ରଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ଗୀତଵାଦିତ୍ରେ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠତସ୍ତେନ ଗୀତଵାଦିତ୍ରଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଯାଏ; ସେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦି ସ୍ତ୍ରୀଲୋକକାମୋ ଭଵତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵାସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତେନ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯଦି କେହି ଜଣେ ଜନାନୀମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ଜନାନୀମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଂ ଯମନ୍ତମଭିକାମୋ ଭଵତି ଯଂ କାମଂ କାମଯତେ ସୋଽସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପାଦେଵ ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ତେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁ କୌଣସି ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ଜଣେ ଚାହାନ୍ତି, ସେ ଇଚ୍ଛା କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଯାଏ; ସେ ଏହି ଲାଭରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତ ଇମେ ସତ୍ଯାଃ କାମା ଅନୃତାପିଧାନାସ୍ତେଷାꣳ ସତ୍ଯାନାꣳ ସତାମନୃତମପିଧାନଂ ଯୋ ଯୋ ହ୍ଯସ୍ଯେତଃ ପ୍ରୈତି ନ ତମିହ ଦର୍ଶନାଯ ଲଭତେ
ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି; ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ ଢାକଣା ହେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ ଵା ଏଷ ଆତ୍ମା ହୃଦି ତସ୍ଯୈତଦେଵ ନିରୁକ୍ତꣳ ହୃଦ୍ଯଯମିତି ତସ୍ମାଦ୍ଧୃଦଯମହରହର୍ଵା ଏଵଂଵିତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକମେତି
ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟରେ ବସିଛି; ଏହାର ସଠିକ୍ ନାମ 'ହୃଦୟ', କାରଣ ଏହା ହୃଦୟରେ ଅଛି। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଦିନେ ଦିନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଅଥ ଯ ଏଷ ସମ୍ପ୍ରସାଦୋଽସ୍ମାଚ୍ଛରୀରାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରୁପସମ୍ପଦ୍ଯ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାଭିନିଷ୍ପଦ୍ଯତ ଏଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ତସ୍ଯ ହ ଵା ଏତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ନାମ ସତ୍ଯମିତି
ଏହି ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ଭୟହୀନ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ନାମ 'ସତ୍ୟ'।
ତାନି ହ ଵା ଏତାନି ତ୍ରୀଣ୍ଯକ୍ଷରାଣି ସତୀଯମିତି ତଦ୍ଯତ୍ସତ୍ତଦମୃତମଥ ଯତ୍ତି ତନ୍ମର୍ତ୍ଯମଥ ଯଦ୍ଯଂ ତେନୋଭେ ଯଚ୍ଛତି ଯଦନେନୋଭେ ଯଚ୍ଛତି ତସ୍ମାଦ୍ଯମହରହର୍ଵା ଏଵଂଵିତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଲୋକମେତି
ଏହି 'ସତ୍-ତି-ୟମ୍' ତିନିଟି ଅକ୍ଷର; 'ସତ୍' ଅମୃତ, 'ତି' ମରଣଶୀଳ, ଏବଂ 'ୟମ୍' ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିକୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ। ଏହି ଏକତା ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଦିନେ ଦିନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଅଥାତ ଆତ୍ମାଦେଶ ଏଵାତ୍ମୈଵାଧସ୍ତାଦାତ୍ମୋପରିଷ୍ଟାଦାତ୍ମା ପଶ୍ଚାଦାତ୍ମା ପୁରସ୍ତାଦାତ୍ମା ଦକ୍ଷିଣତ ଆତ୍ମୋତ୍ତରତ ଆତ୍ମୈଵେଦଁ ସର୍ଵମିତି । ସ ଵା ଏଷ ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ନେଵଂ ମନ୍ଵାନ ଏଵଂ ଵିଜାନନ୍ନାତ୍ମରତିରାତ୍ମକ୍ରୀଡ ଆତ୍ମମିଥୁନ ଆତ୍ମାନନ୍ଦଃ ସ ସ୍ଵରାଡ୍ ଭଵତି ତସ୍ଯ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କାମଚାରୋ ଭଵତି । ଅଥ ଯେଽନ୍ଯଥାତୋ ଵିଦୁରନ୍ଯରାଜାନସ୍ତେ କ୍ଷଯ୍ଯଲୋକା ଭଵନ୍ତି ତେଷାଁ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷ୍ଵକାମଚାରୋ ଭଵତି
ଏହିପରି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ହେଉଛି— ଆତ୍ମା ତଳେ ଅଛି, ଆତ୍ମା ଉପରେ ଅଛି, ପଛରେ ଆତ୍ମା, ସାମ୍ନାରେ ଆତ୍ମା, ଡାହାଣ ପଟେ ଆତ୍ମା, ବାମ ପଟେ ଆତ୍ମା; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହିଁ। ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଦେଖେ, ଏହିପରି ଭାବେ, ଏହିପରି ଜାଣେ— ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଆତ୍ମାରେ ଖେଳେ, ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ, ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ— ସେ ନିଜେ ରାଜା ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମତା ଚଳିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅଧୀନ ରହନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଅସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମତା ଚଳିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ହ ଵା ଏତସ୍ଯୈଵଂ ପଶ୍ଯତ ଏଵଂ ମନ୍ଵାନସ୍ଯୈଵଂ ଵିଜାନତ ଆତ୍ମତଃ ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମତ ଆଶାତ୍ମତଃ ସ୍ମର ଆତ୍ମତ ଆକାଶ ଆତ୍ମତସ୍ତେଜ ଆତ୍ମତ ଆପ ଆତ୍ମତ ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵାଵାତ୍ମତୋଽନ୍ନମାତ୍ମତୋ ବଲମାତ୍ମତୋ ଵିଜ୍ଞାନମାତ୍ମତୋ ଧ୍ଯାନମାତ୍ମତଶ୍ଚିତ୍ତମାତ୍ମତଃ ସଙ୍କଲ୍ପ ଆତ୍ମତୋ ମନ ଆତ୍ମତୋ ଵାଗାତ୍ମତୋ ନାମାତ୍ମତୋ ମନ୍ତ୍ରା ଆତ୍ମତଃ କର୍ମାଣ୍ଯାତ୍ମତ ଏଵେଦଁସର୍ଵମିତି
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଦେଖେ, ଏହିପରି ଭାବେ, ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆଶା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସ୍ମୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହିଁ।
ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ନ ପଶ୍ଯୋ ମୃତ୍ଯୁଂ ପଶ୍ଯତି ନ ରୋଗଂ ନୋତ ଦୁଃଖତାଁ ସର୍ଵଁ ହ ପଶ୍ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵମାପ୍ନୋତି ସର୍ଵଶ ଇତି । ସ ଏକଧା ଭଵତି ତ୍ରିଧା ଭଵତି ପଞ୍ଚଧା ସପ୍ତଧା ନଵଧା ଚୈଵ ପୁନଶ୍ଚୈକାଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ଶତଂ ଚ ଦଶ ଚୈକଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଚ ଵିଁଶତିରାହାରଶୁଦ୍ଧୌ ସତ୍ତ୍ଵଶୁଦ୍ଧୌ ଧ୍ରୁଵା ସ୍ମୃତିଃ ସ୍ମୃତିଲମ୍ଭେ ସର୍ଵଗ୍ରନ୍ଥୀନାଂ ଵିପ୍ରମୋକ୍ଷସ୍ତସ୍ମୈ ମୃଦିତକଷାଯାଯ ତମସସ୍ପାରଂ ଦର୍ଶଯତି ଭଗଵାନ୍ସନତ୍କୁମାରସ୍ତଁ ସ୍କନ୍ଦ ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ତଁ ସ୍କନ୍ଦ ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ
ଏହା ଉପରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି— ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ଦେଖେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖେ ନାହିଁ, ରୋଗ ଦେଖେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଦେଖେ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖେ, ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେ ଏକ ହୁଏ, ତିନି ହୁଏ, ପାଞ୍ଚ ହୁଏ, ସାତ ହୁଏ, ନଅ ହୁଏ, ପୁଣି ଏଗାର ହୁଏ; ଶତ, ଦଶ, ଏକ ଏବଂ ବିଶି ହଜାର ହେବା କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ସ୍ମୃତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସ୍ମୃତି ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଗଠନ ଖୁଲିଯାଏ। ଯାହାର ଦୋଷ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ସନତ୍କୁମାର ଅନ୍ଧକାରର ପାର ଦେଖାନ୍ତି। ସେଠି ତାଙ୍କୁ 'ସ୍କନ୍ଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, 'ସ୍କନ୍ଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ବ୍ରୂଯାନ୍ନାସ୍ଯ ଜରଯୈତଜ୍ଜୀର୍ଯତି ନ ଵଧେନାସ୍ଯ ହନ୍ଯତ ଏତତ୍ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପୁରମସ୍ମିନ୍କାମାଃ ସମାହିତାଃ ଏଷ ଆତ୍ମାପହତପାପ୍ମା ଵିଜରୋ ଵିମୃତ୍ଯୁର୍ଵିଶୋକୋ ଵିଜିଘତ୍ସୋଽପିପାସଃ ସତ୍ଯକାମଃ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯଥା ହ୍ଯେଵେହ ପ୍ରଜା ଅନ୍ଵାଵିଶନ୍ତି ଯଥାନୁଶାସନଂ ଯଂ ଯମନ୍ତମଭିକାମା ଭଵନ୍ତି ଯଂ ଜନପଦଂ ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରଭାଗଂ ତଂ ତମେଵୋପଜୀଵନ୍ତି
ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ୍—‘ଏହା ବୟସ୍ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଣା ହୁଏ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଷ୍ଟି ରହିତ, ବୟସ୍ ରହିତ, ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ଦୁଃଖ ରହିତ, ଭୋକ ଓ ତିଆସ ରହିତ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ, ଯାହାର ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ। ଯେପରି ଏଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ଶେଷ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି—ଯେଉଁ ଦେଶ, ଯେଉଁ ଜମି, ସେଠାକୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।’
ଯେପରି ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅର୍ଜିତ ଲୋକ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ପୁଣ୍ୟରେ ଅର୍ଜିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରୁ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା ପରେ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ ଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରୁ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ ନଥାଏ।
ଅଥ ଯେ ଚାସ୍ଯେହ ଜୀଵା ଯେ ଚ ପ୍ରେତା ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦିଚ୍ଛନ୍ନ ଲଭତେ ସର୍ଵଂ ତଦତ୍ର ଗତ୍ଵା ଵିନ୍ଦତେଽତ୍ର ହ୍ଯସ୍ଯୈତେ ସତ୍ଯାଃ କାମା ଅନୃତାପିଧାନାସ୍ତଦ୍ଯଥାପି ହିରଣ୍ଯନିଧିଂ ନିହିତମକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞା ଉପର୍ଯୁପରି ସଞ୍ଚରନ୍ତୋ ନ ଵିନ୍ଦେଯୁରେଵମେଵେମାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜା ଅହରହର୍ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯ ଏତଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ନ ଵିନ୍ଦନ୍ତ୍ଯନୃତେନ ହି ପ୍ରତ୍ଯୂଢାଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କର ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପାଇଯାନ୍ତି; କାରଣ ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି। ଯେପରି ଅଜଣା ଲୋକମାନେ ଗୁପ୍ତ ସୁନାର ଧନ ଉପରେ ଉପରେ ଚାଲିଯାଏ କିନ୍ତୁ ମିଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଦିନେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଏହାକୁ ମିଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।