ଯଦ୍ଵଵିଜ୍ଞାତମିଵାଭୂଦିତ୍ଯେତାସାମେଵ ଦେଵତାନାଁସମାସ ଇତି ତଦ୍ଵିଦାଞ୍ଚକ୍ରୁର୍ଯଥା ନୁ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯେମାସ୍ତିସ୍ରୋ ଦେଵତାଃ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ରିଵୃତ୍ତ୍ରିଵୃଦେକୈକା ଭଵତି ତନ୍ମେ ଵିଜାନୀହୀତି
ଯେତେବେଳେ କିଛି ଅଜଣା ଲାଗୁଥିଲା, ସେମାନେ କହୁଥିଲେ: 'ଏହା ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରତା'। ଯେପରି, ପ୍ରିୟ, ଏହି ତିନି ଦେବତା ମଣିଷ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନିଭାଗ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ବୁଝ।
ଅନ୍ନମଶିତଂ ତ୍ରେଧା ଵିଧୀଯତେ ତସ୍ଯ ଯଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠୋ ଧାତୁସ୍ତତ୍ପୁରୀଷଂ ଭଵତି ଯୋ ମଧ୍ଯମସ୍ତନ୍ମାଁସଂ ଯୋଽଣିଷ୍ଠସ୍ତନ୍ମନଃ
ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହା ତିନିଭାଗ ହୁଏ: ଯେଉଁ ଅଂଶ ସବୁଠାରୁ ଭାରି, ସେହିଁ ମଳ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ମାଂସ ହୁଏ; ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ମନ ହୁଏ।
ପୀତାସ୍ତ୍ରେଧା ଵିଧୀଯନ୍ତେ ତାସାଂ ଯଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠୋ ଧାତୁସ୍ତନ୍ମୂତ୍ରଂ ଭଵତି ଯୋ ମଧ୍ଯମସ୍ତଲ୍ଲୋହିତଂ ଯୋଽଣିଷ୍ଠଃ ସ ପ୍ରାଣଃ
ପାଣି ପିଇଲେ ତାହା ମଧ୍ୟ ତିନିଭାଗ ହୁଏ: ସବୁଠାରୁ ଭାରି ଅଂଶ ମୁତ୍ର ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ରକ୍ତ ହୁଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ପ୍ରାଣ ହୁଏ।
ତେଜୋଽଶିତଂ ତ୍ରେଧା ଵିଧୀଯତେ ତସ୍ଯ ଯଃ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠୋ ଧାତୁସ୍ତଦସ୍ଥି ଭଵତି ଯୋ ମଧ୍ଯମଃ ସ ମଜ୍ଜା ଯୋଽଣିଷ୍ଠଃ ସା ଵାକ୍
ଅଗ୍ନି ଗ୍ରହଣ କଲେ ତାହା ତିନିଭାଗ ହୁଏ: ସବୁଠାରୁ ଭାରି ଅଂଶ ହାଡ଼ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ମଜ୍ଜା ହୁଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ କଥା ହୁଏ।
ଅନ୍ନମଯଁହି ସୋମ୍ଯ ମନଃ ଆପୋମଯଃ ପ୍ରାଣସ୍ତେଜୋମଯୀ ଵାଗିତି ଭୂଯ ଏଵ ମା ଭଗଵାନ୍ଵିଜ୍ଞାପଯତ୍ଵିତି ତଥା ସୋମ୍ଯେତି ହୋଵାଚ
ପ୍ରିୟ, ମନ ଖାଦ୍ୟରୁ ହୁଏ, ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ ହୁଏ, ଓ କଥା ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ। ଭଗବାନ୍ ଆଉ ଖୁବ ଭଲଭାବେ ବୁଝାନ୍ତୁ। 'ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ,' ବୋଲି ସେ କହିଲେ।
ସୋମ୍ଯ ମଥ୍ଯମାନସ୍ଯ ଯୋଽଣିମା ସ ଉର୍ଧ୍ଵଃ ସମୁଦୀଷତି ତତ୍ସର୍ପିର୍ଭଵତି
ପ୍ରିୟ, ଦହି ମଥିଲେ ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ଘିଅ ହୁଏ।
ଏଵମେଵ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯାନ୍ନସ୍ଯାଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ଯୋଽଣିମା ସ ଉର୍ଧ୍ଵଃ ସମୁଦୀଷତି ତନ୍ମନୋ ଭଵତି
ଏହିପରି, ପ୍ରିୟ, ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହାର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ମନ ହୁଏ।
ଅପାଁସୋମ୍ଯ ପୀଯମାନାନାଂ ଯୋଽଣିମା ସ ଉର୍ଧ୍ଵଃ ସମୁଦୀଷତି ସା ପ୍ରାଣୋ ଭଵତି
ପ୍ରିୟ, ପାଣି ପିଇଲେ ତାହାର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ପ୍ରାଣ ହୁଏ।
ସୋମ୍ଯାଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ଯୋଽଣିମା ସ ଉର୍ଧ୍ଵଃ ସମୁଦୀଷତି ସା ଵାଗ୍ଭଵତି
ପ୍ରିୟ, ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହାର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି କଥା ହୁଏ।
ଅନ୍ନମଯଁ ହି ସୋମ୍ଯ ମନ ଆପୋମଯଃ ପ୍ରାଣସ୍ତେଜୋମଯୀ ଵାଗିତି ଭୂଯ ଏଵ ମା ଭଗଵାନ୍ଵିଜ୍ଞାପଯତ୍ଵିତି ତଥା ସୋମ୍ଯେତି ହୋଵାଚ
ପ୍ରିୟ, ମନ ଖାଦ୍ୟରୁ ହୁଏ, ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ ହୁଏ, ଓ କଥା ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ। ଭଗବାନ୍ ଆଉ ଭଲଭାବେ ବୁଝାନ୍ତୁ। 'ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ,' ବୋଲି ସେ କହିଲେ।
ସୋମ୍ଯ ପୁରୁଷଃ ପଞ୍ଚଦଶାହାନି ମାଶୀଃ କାମମପଃ ପିବାପୋମଯଃ ପ୍ରାଣୋ ନପିବତୋ ଵିଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଯତ ଇତି
ପ୍ରିୟ, ଯଦି କେହି ପନ୍ଦର ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଣି ପିଏ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ ହୁଏ; ଯଦି ସେ ପାଣି ନ ପିଏ, ତେବେ ପ୍ରାଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବ।
ସ ହ ପଞ୍ଚଦଶାହାନି ନଶାଥ ହୈନମୁପସସାଦ କିଂ ବ୍ରଵୀମି ଭୋ ଇତ୍ଯୃଚଃ ସୋମ୍ଯ ଯଜୂଁଷି ସାମାନୀତି ସ ହୋଵାଚ ନ ଵୈ ମା ପ୍ରତିଭାନ୍ତି ଭୋ ଇତି
ସେ ପନ୍ଦର ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପରେ ସେ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା: 'ମୁଁ କଣ ପଢ଼ିବି, ସ୍ୱାମୀ?' — 'ପ୍ରିୟ, ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ପଢ଼,' କହିଲେ। ସେ କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ, ମୋ ମନରେ କିଛି ଆସୁନାହିଁ।'
ତଁ ହୋଵାଚ ଯଥା ସୋମ୍ଯ ମହତୋଽଭ୍ଯାହିତସ୍ଯୈକୋଽଙ୍ଗାରଃ ଖଦ୍ଯୋତମାତ୍ରଃ ପରିଶିଷ୍ଟଃ ସ୍ଯାତ୍ତେନ ତତୋଽପି ନ ବହୁ ଦହେଦେଵଁସୋମ୍ଯ ତେ ଷୋଡଶାନାଂ କଲାନାମେକା କଲାତିଶିଷ୍ଟା ସ୍ଯାତ୍ତଯୈତର୍ହି ଵେଦାନ୍ନାନୁଭଵସ୍ଯଶାନାଥ ମେ ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯସୀତି
ସେ କହିଲେ: 'ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ ଏକ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗାର ଖାଲି ରହିଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଜଳିନଥାଏ; ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଷୋଡ଼ଶ ଅଂଶରୁ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅଛି, ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବେଦ ବୁଝିପାରୁନାହାଁ। ଯେତେବେଳେ ଖାଉଛ, ତେବେ ବୁଝିପାରିବ।'
ସ ହଶାଥ ହୈନମୁପସସାଦ ତଁ ହ ଯତ୍କିଞ୍ଚ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସର୍ଵଁହ ପ୍ରତିପେଦେ
ସେ ଖାଇଲାପରେ ଆସିଲେ, ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରାଗଲା, ସେ ସବୁଠାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତଁ ହୋଵାଚ ଯଥା ସୋମ୍ଯ ମହତୋଽଭ୍ଯାହିତସ୍ଯୈକମଙ୍ଗାରଂ ଖଦ୍ଯୋତମାତ୍ରଂ ପରିଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ତୃଣୈରୁପସମାଧାଯ ପ୍ରାଜ୍ଵଲଯେତ୍ତେନ ତତୋଽପି ବହୁ ଦହେତ୍
ସେ କହିଲେ: 'ପ୍ରିୟ, ଯେପରି ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ ଏକ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗାର ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ଘାସ ଦେଇ ଜଳାଇଲେ, ସେହିଁ ଅଗ୍ନି ବଡ଼ ଭାବେ ଜଳିଉଠେ।'
ଏଵଁ ସୋମ୍ଯ ତେ ଷୋଡଶାନାଂ କଲାନାମେକା କଲାତିଶିଷ୍ଟାଭୂତ୍ସାନ୍ନେନୋପସମାହିତା ପ୍ରାଜ୍ଵାଲୀତଯୈତର୍ହି ଵେଦାନନୁଭଵସ୍ଯନ୍ନମଯଁହି ସୋମ୍ଯ ମନ ଆପୋମଯଃ ପ୍ରାଣସ୍ତେଜୋମଯୀ ଵାଗିତି ତଦ୍ଧାସ୍ଯ ଵିଜଜ୍ଞାଵିତି ଵିଜଜ୍ଞାଵିତି
ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଷୋଡ଼ଶ ଅଂଶରୁ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅଛି, ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେହିଁ ଅଂଶ ଜଳିଉଠିଲା। ଏବେ ତୁମେ ବେଦ ବୁଝିପାରୁଛ। ପ୍ରିୟ, ମନ ଖାଦ୍ୟରୁ ହୁଏ, ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ ହୁଏ, ଓ କଥା ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ। ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବୁଝିଲେ, ବୁଝିଲେ।
ଉଦ୍ଦାଲକୋ ହାରୁଣିଃ ଶ୍ଵେତକେତୁଂ ପୁତ୍ରମୁଵାଚ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତଂ ମେ ସୋମ୍ଯ ଵିଜାନୀହୀତି ଯତ୍ରୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵପିତି ନାମ ସତା ସୋମ୍ଯ ତଦା ସମ୍ପନ୍ନୋ ଭଵତି ସ୍ଵମପୀତୋ ଭଵତି ତସ୍ମାଦେନଁ ସ୍ଵପିତୀତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ସ୍ଵଁହ୍ଯପୀତୋ ଭଵତି
ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପୁତ୍ର, ଶୟନର ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମଣିଷ ଶୁଏ, ସେ ସତ୍ତା ସହିତ ଏକତା ପାଏ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକ କହନ୍ତି, 'ସେ ଶୁଏ', କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।"
ସ ଯଥା ଶକୁନିଃ ସୂତ୍ରେଣ ପ୍ରବଦ୍ଧୋ ଦିଶଂ ଦିଶଂ ପତିତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ରାଯତନମଲବ୍ଧ୍ଵା ବନ୍ଧନମେଵୋପଶ୍ରଯତ ଏଵମେଵ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯ ତନ୍ମନୋ ଦିଶଂ ଦିଶଂ ପତିତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ରାଯତନମଲବ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରାଣମେଵୋପଶ୍ରଯତେ ପ୍ରାଣବନ୍ଧନଁ ହି ସୋମ୍ଯ ମନ ଇତି
ଯେପରି ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷୀ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ଚାରିଦିଗରେ ଉଡ଼ି ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ମିଳେନି, ସେ ଆଉ ଯେଉଁଠି ବାନ୍ଧାଯାଇଛି ସେଠିକୁ ଫେରିଯାଏ, ଏହିପରି ହେଉଛି, ପୁତ୍ର, ମନ ଚାରିଦିଗରେ ଘୁରି ଆଶ୍ରୟ ନ ମିଳିଲେ, ପୁଣି ପ୍ରାଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ପୁତ୍ର, ମନ ପ୍ରାଣ ସହିତ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।
ଅଶନାପିପାସେ ମେ ସୋମ୍ଯ ଵିଜାନୀହୀତି ଯତ୍ରୈତତ୍ପୁରୁଷୋଽଶିଶିଷତି ନାମାପ ଏଵ ତଦଶିତଂ ନଯନ୍ତେ ତଦ୍ଯଥା ଗୋନାଯୋଽଶ୍ଵନାଯଃ ପୁରୁଷନାଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ତଦପ ଆଚକ୍ଷତେଽଶନାଯେତି ତତ୍ରିତଚ୍ଛୁଙ୍ଗମୁତ୍ପତିତଁ ସୋମ୍ଯ ଵିଜାନୀହି ନେଦମମୂଲଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି
ମୋ ପ୍ରିୟ, ଭୋକ ଓ ତିର୍ଷ୍ଣାର ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମଣିଷ ଖାଏ, ଖାଇଥିବା ଜଳ ତାହାକୁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେପରି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେପରି ଜଳକୁ 'ଖାଦ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ନବାନ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ବୁଝ, ଏହା ମୂଳ ଛାଡ଼ି ହୁଏନାହିଁ।
ତସ୍ଯ କ୍ଵ ମୂଲଁ ସ୍ଯାଦନ୍ଯତ୍ରାନ୍ନାଦେଵମେଵ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯାନ୍ନେନ ଶୁଙ୍ଗେନାପୋ ମୂଲମନ୍ଵିଚ୍ଛାଦ୍ଭିଃ ସୋମ୍ଯ ଶୁଙ୍ଗେନ ତେଜୋମୂଲମନ୍ଵିଚ୍ଛ ତେଜସା ସୋମ୍ଯ ଶୁଙ୍ଗେନ ସନ୍ମୂଲମନ୍ଵିଚ୍ଛ ସନ୍ମୂଲାଃ ସୋମ୍ଯେମାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ସଦାଯତନାଃ ସତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାଃ
ତାହାର ମୂଳ କେଉଁଠି ଅଛି, ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେଉଁଠି ହେବ? ତେଣୁ, ନବାନ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଖାଦ୍ୟରେ ମୂଳ ଖୋଜ; ନବାନ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅଗ୍ନିରେ ମୂଳ ଖୋଜ; ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ମୂଳ ଖୋଜ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ୟକୁ ମୂଳ, ସତ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଅଛନ୍ତି।
ଅଥ ଯତ୍ରୈତତ୍ପୁରୁଷଃ ପିପାସତି ନାମ ତେଜ ଏଵ ତତ୍ପୀତଂ ନଯତେ ତଦ୍ଯଥା ଗୋନାଯୋଽଶ୍ଵନାଯଃ ପୁରୁଷନାଯ ଇତ୍ଯେଵଂ ତତ୍ତେଜ ଆଚଷ୍ଟ ଉଦନ୍ଯେତି ତତ୍ରୈତଦେଵ ଶୁଙ୍ଗମୁତ୍ପତିତଁ ସୋମ୍ଯ ଵିଜାନୀହି ନେଦମମୂଲଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି
ଏବେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ମଣିଷ ପିଆସି ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ପିଇଥିବା ଜଳକୁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେପରି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେପରି ଅଗ୍ନିକୁ 'ପାନୀୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ନବାନ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ବୁଝ, ଏହା ମୂଳ ଛାଡ଼ି ହୁଏନାହିଁ।
ସ ଯ ଏଷୋଽଣିମୈତଦାତ୍ମ୍ଯମିଦଁ ସର୍ଵଂ ତତ୍ସତ୍ଯଁ ସ ଆତ୍ମା ତତ୍ତ୍ଵମସି ଶ୍ଵେତକେତୋ ଇତି ଭୂଯ ଏଵ ମା ଭଗଵାନ୍ଵିଜ୍ଞାପଯତ୍ଵିତି ତଥା ସୋମ୍ଯେତି ହୋଵାଚ
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଟିଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଏହି ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। 'ଭଗବନ୍ତୁ, ଦୟାକରି ଆଉ ଖୁଲାସା କରନ୍ତୁ,' ବୋଲି ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ। 'ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର,' ବୋଲି ତିନି କହିଲେ।
ଯଥା ସୋମ୍ଯ ମଧୁ ମଧୁକୃତୋ ନିସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ନାନାତ୍ଯଯାନାଂ ଵୃକ୍ଷାଣାଁରସାନ୍ସମଵହାରମେକତାଁରସଂ ଗମଯନ୍ତି
ଦେଖ, ପୁଅ, ଯେପରି ବେଉ ମକୁଆ ମଧୁ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଗଛର ରସ ଆଣି ଏକାଠି କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ମିଶ୍ର ରସରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି,
ତେ ଯଥା ତତ୍ର ନ ଵିଵେକଂ ଲଭନ୍ତେଽମୁଷ୍ଯାହଂ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ରସୋଽସ୍ମ୍ଯମୁଷ୍ଯାହଂ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ରସୋଽସ୍ମୀତ୍ଯେଵମେଵ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯେମାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ସତି ସମ୍ପଦ୍ଯ ନ ଵିଦୁଃ ସତି ସମ୍ପଦ୍ଯାମହ ଇତି
ସେଠାରେ, ସେମାନେ କେବେ ଏହି ଗଛର ରସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗଛର ରସ ବୋଲି ଅଲଗା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ପୁଅ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ତା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେବା ପରେ ଏହି ଭାବ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ– 'ଆମେ ସତ୍ତା ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେଲୁଅ।'
ତ ଇହ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଵା ସିଁହୋ ଵା ଵୃକୋ ଵା ଵରାହୋ ଵା କୀଟୋ ଵା ପତଙ୍ଗୋ ଵା ଦଁଶୋ ଵା ମଶକୋ ଵା ଯଦ୍ଯଦ୍ଭଵନ୍ତି ତଦାଭଵନ୍ତି
ଏଠି, ସେମାନେ ବାଘ, ସିଂହ, ନିଆଳ, ବନ୍ଦର, କୀଟ, ପୋକ, ମାଛି କିମ୍ବା ମଶା– ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ନେଇଥାନ୍ତି।
ସ ଯ ଏଷୋଽଣିମୈତଦାତ୍ମ୍ଯମିଦଁ ସର୍ଵଂ ତତ୍ସତ୍ଯଁ ସ ଆତ୍ମା ତତ୍ତ୍ଵମସି ଶ୍ଵେତକେତୋ ଇତି ଭୂଯ ଏଵ ମା ଭଗଵାନ୍ଵିଜ୍ଞାପଯତ୍ଵିତି ତଥା ସୋମ୍ଯେତି ହୋଵାଚ
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଟିଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଏହାକୁ ନିଜର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧାରଣ କରେ। ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଏହି ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। 'ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ଆଉ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇଦିଅନ୍ତୁ,' ବୋଲି ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ। 'ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ,' ବୋଲି ସେ କହିଲେ।
ସୋମ୍ଯ ନଦ୍ଯଃ ପୁରସ୍ତାତ୍ପ୍ରାଚ୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନ୍ତେ ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରତୀଚ୍ଯସ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ରାତ୍ସମୁଦ୍ରମେଵାପିଯନ୍ତି ସ ସମୁଦ୍ର ଏଵ ଭଵତି ତା ଯଥା ତତ୍ର ନ ଵିଦୁରିଯମହମସ୍ମୀଯମହମସ୍ମୀତି
ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ବ ଦିଗର ନଦୀମାନେ ପୂର୍ବକୁ ବହେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ନଦୀମାନେ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହେ; ସମସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଆସି, ପୁଣି ସମୁଦ୍ରକୁ ମିଶିଯାନ୍ତି ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଜାଣିନଥାନ୍ତି: 'ମୁଁ ଏହି, ମୁଁ ସେହି'।
ଏଵମେଵ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯେମାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ସତ ଆଗମ୍ଯ ନ ଵିଦୁଃ ସତ ଆଗଚ୍ଛାମହ ଇତି ତ ଇହ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଵା ସିଁହୋ ଵା ଵୃକୋ ଵା ଵରାହୋ ଵା କୀଟୋ ଵା ପତଙ୍ଗୋ ଵା ଦଁଶୋ ଵା ମଶକୋ ଵା ଯଦ୍ଯଦ୍ଭଵନ୍ତି ତଦାଭଵନ୍ତି
ଏହିପରି, ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ ରୁ ଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ 'ଆମେ ସତ୍ ରୁ ଆସିଛୁ' ବୋଲି ଜାଣିନଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ସେମାନେ ବାଘ, ସିଂହ, ନିଆଳ, ବନ୍ଦର, ପୋକା, ପତଙ୍ଗ, ଛୋଟ ପୋକା, କିମ୍ବା ମଶା ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେହି ହୋଇଯାନ୍ତି।
ସ ଯ ଏଷୋଽଣିମୈତଦାତ୍ମ୍ଯମିଦଁ ସର୍ଵଂ ତତ୍ସତ୍ଯଁ ସ ଆତ୍ମା ତତ୍ତ୍ଵମସି ଶ୍ଵେତକେତୋ ଇତି ଭୂଯ ଏଵ ମା ଭଗଵାନ୍ଵିଜ୍ଞାପଯତ୍ଵିତି ତଥା ସୋମ୍ଯେତି ହୋଵାଚ
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଟିଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଏହାକୁ ନିଜର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧାରଣ କରେ। ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା। ଏହି ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। 'ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ଆଉ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇଦିଅନ୍ତୁ,' ବୋଲି ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ। 'ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ,' ବୋଲି ସେ କହିଲେ।
ତସ୍ଯ କ୍ଵ ମୂଲଁ ସ୍ଯାଦନ୍ଯତ୍ରାଦ୍ଭ୍ଯ୍ଽଦ୍ଭିଃ ସୋମ୍ଯ ଶୁଙ୍ଗେନ ତେଜୋ ମୂଲମନ୍ଵିଚ୍ଛ ତେଜସା ସୋମ୍ଯ ଶୁଙ୍ଗେନ ସନ୍ମୂଲମନ୍ଵିଚ୍ଛ ସନ୍ମୂଲାଃ ସୋମ୍ଯେମାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାଃ ସଦାଯତନାଃ ସତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଯଥା ନୁ ଖଲୁ ସୋମ୍ଯେମାସ୍ତିସ୍ରୋ ଦେଵତାଃ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ରିଵୃତ୍ତ୍ରିଵୃଦେକୈକା ଭଵତି ତଦୁକ୍ତଂ ପୁରସ୍ତାଦେଵ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ସୋମ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରଯତୋ ଵାଙ୍ମନସି ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ମନଃ ପ୍ରାଣେ ପ୍ରାଣସ୍ତେଜସି ତେଜଃ ପରସ୍ଯାଂ ଦେଵତାଯାମ୍
ତାହାର ମୂଳ କେଉଁଠି, ଜଳ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେଉଁଠି ହେବ? ତେଣୁ, ନବାନ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ମୂଳ ଖୋଜ; ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ମୂଳ ଖୋଜ। ମୋ ପ୍ରିୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସତ୍ୟକୁ ମୂଳ, ସତ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ, ମଣିଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ତିନିଭାଗ ହୁଏ, ସେପରି ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ଏହି ମଣିଷ ଦେହ ଛାଡ଼େ, ତାଙ୍କର କଥା ମନରେ ଲୟ ହୁଏ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାରେ ଲୟ ହୁଏ।