ପଥୋର୍ନ କତରେଣ ଚ ନ ତାନୀମାନି କ୍ଷୁଦ୍ରାଣ୍ଯସକୃଦାଵର୍ତୀନି ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ଜାଯସ୍ଵ ମ୍ରିଯସ୍ଵେତ୍ଯେତତ୍ତୃତୀଯଁସ୍ଥାନଂ ତେନାସୌ ଲୋକୋ ନ ସମ୍ପୂର୍ଯତେ ତସ୍ମାଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସେତ ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ ନାହିଁ; ଏହି ଛୋଟ ଜନ୍ତୁମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନ। ଏହିପରି ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ଲୋକ।
ସ୍ତେନୋ ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସୁରାଂ ପିବଁଶ୍ଚ ଗୁରୋସ୍ତଲ୍ପମାଵସନ୍ବ୍ରହ୍ମହା ଚୈତେ ପତନ୍ତି ଚତ୍ଵାରଃ ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାଚରଁସ୍ତୈରିତି
ସୋନା ଚୋର, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କର ଜନୀ ସହିତ ଶୋଇଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା—ଏହି ଚାରିଜଣ ପତିତ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିବା।
ଅଥ ହ ଯ ଏତାନେଵଂ ପଞ୍ଚାଗ୍ନୀନ୍ଵେଦ ନ ସହ ତୈରପ୍ଯାଚରନ୍ପାପ୍ମନା ଲିପ୍ଯତେ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତଃ ପୁଣ୍ଯଲୋକୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଯଣେ ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଯଣେ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁଯଣେ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନଶାଲ ଔପମନ୍ଯଵଃ ସତ୍ଯଯଜ୍ଞଃ ପୌଲୁଷିରିନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଭାଲ୍ଲଵେଯୋ ଜନଃ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ଯୋ ବୁଡିଲ ଆଶ୍ଵତରାଶ୍ଵିସ୍ତେ ହୈତେ ମହାଶାଲା ମହାଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଃ ସମେତ୍ଯ ମୀମାଁସାଂ ଚକ୍ରୁଃ କୋ ନୁ ଆତ୍ମା କିଂ ବ୍ରହ୍ମେତି
ପ୍ରାଚୀନଶାଳ ଔପମନ୍ୟବ, ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ ପୌଲୁଷି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲଭେୟ, ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟ, ବୁଡିଳ ଆଶ୍ୱତରାଶ୍ୱି—ଏହି ମହାଶାଳୀ ଓ ମହାଶ୍ରୋତ୍ରିୟମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ: 'କିଏ ଆତ୍ମା? କ'ଣ ବ୍ରହ୍ମ?'
ତେ ହ ସମ୍ପାଦଯାଞ୍ଚକ୍ରୁରୁଦ୍ଦାଲକୋ ଵୈ ଭଗଵନ୍ତୋଽଯମାରୁଣିଃ ସମ୍ପ୍ରତୀମମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମଧ୍ଯେତି ତଁ ହନ୍ତାଭ୍ଯାଗଚ୍ଛାମେତି ତଁ ହାଭ୍ଯାଜଗ୍ମୁଃ
ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ଉଦ୍ଦାଲକ ଅରୁଣଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି; ସେ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା।' ଏଭଳି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ସ ହ ସମ୍ପାଦଯାଞ୍ଚକାର ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମାମିମେ ମହାଶାଲା ମହାଶ୍ରୋତ୍ରିଯାସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନ ସର୍ଵମିଵ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯେ ହନ୍ତାହମନ୍ଯମଭ୍ଯନୁଶାସାନୀତି
ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏହି ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନ୍; ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି କି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆଉ କାହାକୁ ଏହା ଶିଖାଇବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବି।'
ତାନ୍ହୋଵାଚାଶ୍ଵପତିର୍ଵୈ ଭଗଵନ୍ତୋଽଯଂ କୈକେଯଃ ସମ୍ପ୍ରତୀମମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମଧ୍ଯେତି ତଁହନ୍ତାଭ୍ଯାଗଚ୍ଛାମେତି ତଁହାଭ୍ଯାଜଗ୍ମୁଃ
ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମହାନୁଭାବମାନେ, ଏହି କୈକେୟ ରାଜା ଅଶ୍ୱପତି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା।' ଏଭଳି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତେ ହୋଚୁର୍ଯେନ ହୈଵାର୍ଥେନ ପୁରୁଷଶ୍ଚରେତ୍ତଁହୈଵ ଵଦେଦାତ୍ମାନମେଵେମଂ ଵୈଶ୍ଵାନରଁ ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯଧ୍ଯେଷି ତମେଵ ନୋ ବ୍ରୂହୀତି
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଯେହେତୁ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ମଣିଷ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଉଁଠିକି ଭାବରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛ, ଆମକୁ ସେଉଁଠି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କହ।'
ତାନ୍ହୋଵାଚ ପ୍ରାତର୍ଵଃ ପ୍ରତିଵକ୍ତାସ୍ମୀତି ତେ ହ ସମିତ୍ପାଣଯଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପ୍ରତିଚକ୍ରମିରେ ତାନ୍ହାନୁପନୀଯୈ ଵୈତଦୁଵାଚ
ସେ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତର ଦେବି।' ତେଣୁ ସେମାନେ ହାତରେ ହୋମକୁଣ୍ଡ ନେଇ ପୂର୍ବାହ୍ଣେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ସେମାନେଠାରେ ଭିତରକୁ ନେଇ ନଥିବାବେଳେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଔପମନ୍ଯଵ କଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସ ଇତି ଦିଵମେଵ ଭଗଵୋ ରାଜନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈଷ ଵୈ ସୁତେଜା ଆତ୍ମା ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସେ ତସ୍ମାତ୍ତଵ ସୁତଂ ପ୍ରସୁତମାସୁତଂ କୁଲେ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେ ଔପମନ୍ୟବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?' ସେ କହିଲେ, 'ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମୁଁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ।' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଦୀପ୍ତିମାନ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ଏହିକାରଣରୁ ତୁମ ବଂଶରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।'
ଅତ୍ସ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯସି ପ୍ରିଯମତ୍ତ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ପ୍ରିଯଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସଂ କୁଲେ ଯ ଏତମେଵମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ମୂର୍ଧା ତ୍ଵେଷ ଆତ୍ମନ ଇତି ହୋଵାଚ ମୂର୍ଧା ତେ ଵ୍ଯପତିଷ୍ଯଦ୍ଯନ୍ମାଂ ନାଗମିଷ୍ଯ ଇତି
ଯେଉଁଠି ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟତା ଦେଖେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି ପ୍ରିୟତା ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଚମକେ। 'ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ଏହି ଆତ୍ମାର ଏହି ଅଂଶ,' ସେ କହିଲେ। 'ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିନଥାନ୍ତା, ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯାଇଥାନ୍ତା।'
ଅଥ ହୋଵାଚ ସତ୍ଯଯଜ୍ଞଂ ପୌଲୁଷିଂ ପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ଯଂ କଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସ ଇତ୍ଯାଦିତ୍ଯମେଵ ଭଗଵୋ ରାଜନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈଷ ଵୈ ଵିଶ୍ଵରୂପ ଆତ୍ମା ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସେ ତସ୍ମାତ୍ତଵ ବହୁ ଵିଶ୍ଵରୂପଂ କୁଲେ ଦୃଶ୍ଯତେ
ପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽଶ୍ଵତରୀରଥୋ ଦାସୀନିଷ୍କୋଽତ୍ସ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯସି ପ୍ରିଯମତ୍ତ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ପ୍ରିଯଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସଂ କୁଲେ ଯ ଏତମେଵମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ଚକ୍ଷୁଷେତଦାତ୍ମନ ଇତି ହୋଵାଚାନ୍ଧୋଽଭଵିଷ୍ଯୋ ଯନ୍ମାଂ ନାଗମିଷ୍ଯ ଇତି
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଘୋଡ଼ିଆ ରଥରେ ଚଡ଼ି ଯାଏ, ସୁନାର ହାର ପିନ୍ଧେ, ପ୍ରିୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ଓ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ଦେଖେ, ସେ ସ୍ନେହିଳ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। 'ଚକ୍ଷୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶ,' ସେ କହିଲେ। 'ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିନଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥାନ୍ତୁ।'
ଅଥ ହୋଵାଚେନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଂ ଭାଲ୍ଲଵେଯଂ ଵୈଯାଘ୍ରପଦ୍ଯ କଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସ ଇତି ଵାଯୁମେଵ ଭଗଵୋ ରାଜନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈଷ ଵୈ ପୃଥଗ୍ଵର୍ତ୍ମାତ୍ମା ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସେ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ପୃଥଗ୍ବଲଯ ଆଯନ୍ତି ପୃଥଗ୍ରଥଶ୍ରେଣଯୋଽନୁଯନ୍ତି
ଅତ୍ସ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯସି ପ୍ରିଯମତ୍ତ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ପ୍ରିଯଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସଂ କୁଲେ ଯ ଏତମେଵମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ପ୍ରାଣସ୍ତ୍ଵେଷ ଆତ୍ମନ ଇତି ହୋଵାଚ ପ୍ରାଣସ୍ତ ଉଦକ୍ରମିଷ୍ଯଦ୍ଯନ୍ମାଂ ନାଗମିଷ୍ଯ ଇତି
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପ୍ରିୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ଓ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ଦେଖେ, ସେ ସ୍ନେହିଳ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। 'ପ୍ରାଣ ଏହି ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶ,' ସେ କହିଲେ। 'ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିନଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ତୁମ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଯାଉଥାନ୍ତା।'
ଅଥ ହୋଵାଚ ଜନଁଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ଯ କଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସ ଇତ୍ଯାକାଶମେଵ ଭଗଵୋ ରାଜନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈଷ ଵୈ ବହୁଲ ଆତ୍ମା ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପସ୍ସେ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ବହୁଲୋଽସି ପ୍ରଜଯା ଚ ଧନେନ ଚ
ତାପରେ ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ମୁଁ ଆକାଶକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ।” ତେବେ କହିଲେ, “ଏହି ଆକାଶ ହେଉଛି ବହୁତ ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନର। ଯାହାକୁ ତୁମେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନରେ ବହୁତ ଅଛ।"
ଅତ୍ସ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯସି ପ୍ରିଯମତ୍ତ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ପ୍ରିଯଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସଂ କୁଲେ ଯ ଏତମେଵମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ସନ୍ଦେହସ୍ତ୍ଵେଷ ଆତ୍ମନ ଇତି ହୋଵାଚ ସନ୍ଦେହସ୍ତେ ଵ୍ଯଶୀର୍ଯଦ୍ଯନ୍ମାଂ ନାଗମିଷ୍ଯ ଇତି
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ଭଲ ଖାଇଥାଏ, ପ୍ରିୟ ଦେଖିଥାଏ, ନିଜେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଓ ତାଙ୍କର କୁଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। "ଏହି ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶ ହେଉଛି ଖାଲି ସ୍ଥାନ," ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ଏହି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତା।"
ଅଥ ହୋଵାଚ ବୁଡିଲମାଶ୍ଵତରାଶ୍ଵିଂ ଵୈଯାଘ୍ରପଦ୍ଯ କଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସ ଇତ୍ଯପ ଏଵ ଭଗଵୋ ରାଜନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈଷ ଵୈ ରଯିରାତ୍ମା ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସେ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଁରଯିମାନ୍ପୁଷ୍ଟିମାନସି
ତାପରେ ବୁଡିଲ ଅଶ୍ୱତରାଶ୍ୱିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ମୁଁ ପାଣିକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ।” ତେବେ କହିଲେ, “ଏହି ପାଣି ହେଉଛି ଧନୀ ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନର। ଯାହାକୁ ତୁମେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଧନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ।"
ଅତ୍ସ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯସି ପ୍ରିଯମତ୍ତ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ପ୍ରିଯଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସଂ କୁଲେ ଯ ଏତମେଵମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ବସ୍ତିସ୍ତ୍ଵେଷ ଆତ୍ମନ ଇତି ହୋଵାଚ ବସ୍ତିସ୍ତେ ଵ୍ଯଭେତ୍ସ୍ଯଦ୍ଯନ୍ମାଂ ନାଗମିଷ୍ଯ ଇତି
ଯେଉଁଠି ଏହିପରି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକ ଭଲ ଖାଇଥାଏ, ପ୍ରିୟ ଦେଖିଥାଏ, ନିଜେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଓ ତାଙ୍କର କୁଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। "ଏହି ଆତ୍ମାର ଏକ ଅଂଶ ହେଉଛି ମୁତ୍ରାଶୟ," ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯଦି ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ଏହି ମୁତ୍ରାଶୟ ଫାଟିଯାନ୍ତା।"
ଅଥ ହୋଵାଚୋଦ୍ଦାଲକମାରୁଣିଂ ଗୌତମ କଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପସ୍ସ ଇତି ପୃଥିଵୀମେଵ ଭଗଵୋ ରାଜନ୍ନିତି ହୋଵାଚୈଷ ଵୈ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତ୍ମା ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଯଂ ତ୍ଵମାତ୍ମାନମୁପାସ୍ସେ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତୋଽସି ପ୍ରଜଯା ଚ ପଶୁଭିଶ୍ଚ
ତାପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣିଙ୍କୁ ଗୌତମ କହିଲେ, "ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?" ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମହାରାଜ, ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ।" ତେବେ ସେ କହିଲେ, "ଏହି ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ଆଧାର ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନର, ଯାହାକୁ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ଏହିକାରଣରୁ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ଓ ଗୋଧନ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଛ।"
ଅତ୍ସ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯସି ପ୍ରିଯମତ୍ତ୍ଯନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ପ୍ରିଯଂ ଭଵତ୍ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସଂ କୁଲେ ଯ ଏତମେଵମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ପାଦୌ ତ୍ଵେତାଵାତ୍ମନ ଇତି ହୋଵାଚ ପାଦୌ ତେ ଵ୍ଯମ୍ଲାସ୍ଯେତାଂ ଯନ୍ମାଂ ନାଗମିଷ୍ଯ ଇତି
ଯେଉଁଠି ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ଓ ପ୍ରିୟ ଦେଖେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ଓ ପ୍ରିୟ ଦେଖେ, ସେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକେ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇଟି ପାଦ ଆତ୍ମାର ହେଉଛି। ସେ କହିଲେ, "ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ତୁମର ପାଦ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତା।"
ତାନ୍ହୋଵାଚୈତେ ଵୈ ଖଲୁ ଯୂଯଂ ପୃଥଗିଵେମମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ଵିଦ୍ଵାଁସୋଽନ୍ନମତ୍ଥ ଯସ୍ତ୍ଵେତମେଵଂ ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରମଭିଵିମାନମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମୁପାସ୍ତେ ସ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵାତ୍ମସ୍ଵନ୍ନମତ୍ତି
ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେମାନେ ଏହି ଵୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଜାଣି, ଖାଦ୍ୟ ଖାଉଛ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଏହି ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ର ଏବଂ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଵୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଉପାସନା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରେ।
ତସ୍ଯ ହ ଵା ଏତସ୍ଯାତ୍ମନୋ ଵୈଶ୍ଵାନରସ୍ଯ ମୂର୍ଧୈଵ ସୁତେଜାଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ପ୍ରାଣଃ ପୃଥଗ୍ଵର୍ତ୍ମାତ୍ମା ସନ୍ଦେହୋ ବହୁଲୋ ବସ୍ତିରେଵ ରଯିଃ ପୃଥିଵ୍ଯେଵ ପାଦାଵୁର ଏଵ ଵେଦିର୍ଲୋମାନି ବର୍ହିର୍ହୃଦଯଂ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ମନୋଽନ୍ଵାହାର୍ଯପଚନ ଆସ୍ଯମାହଵନୀଯଃ
ଏହି ଵୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାର ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ରୂପର, ଶ୍ୱାସ ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗରେ ଚଳେ, ଶରୀର ହେଉଛି ପ୍ରଚୁର, ମୁତ୍ରାଶୟ ହେଉଛି ଧନ-ସମ୍ପଦ, ପାଦ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ପାର୍ଶ୍ୱ ହେଉଛି ବେଦି, ଲୋମ ହେଉଛି କୁଶ ଘାସ, ହୃଦୟ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ମନ ହେଉଛି ଅନ୍ୱାହାର୍ଯ୍ୟ ପାଚନ ଅଗ୍ନି, ମୁଁହ ହେଉଛି ଆହୱନୀୟ ଅଗ୍ନି।
ତଦ୍ଯଦ୍ଭକ୍ତଂ ପ୍ରଥମମାଗଚ୍ଛେତ୍ତଦ୍ଧୋମୀଯଁ ସ ଯାଂ ପ୍ରଥମାମାହୁତିଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତାଂ ଜୁହୁଯାତ୍ପ୍ରାଣାଯ ସ୍ଵାହେତି ପ୍ରାଣସ୍ତୃପ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଖାଦ୍ୟ ଆଣାଯାଏ, ସେହି ଭାଗକୁ 'ପ୍ରାଣାୟ ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହାରେ ପ୍ରାଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣେ ତୃପ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁସ୍ତୃପ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷି ତୃପ୍ଯତ୍ଯାଦିତ୍ଯସ୍ତୃପ୍ଯତ୍ଯାଦିତ୍ଯେ ତୃପ୍ଯତି ଦ୍ଯୌସ୍ତୃପ୍ଯତି ଦିଵି ତୃପ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚ ଦ୍ଯୌଶ୍ଚାଦିତ୍ଯଶ୍ଚାଧିତିଷ୍ଠତସ୍ତତ୍ତୃପ୍ଯତି ତସ୍ଯାନୁତୃପ୍ତିଂ ତୃପ୍ଯତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିରନ୍ନାଦ୍ଯେନ ତେଜସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନେତି
ପ୍ରାଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୃଷ୍ଟି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଆକାଶ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଆକାଶ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆକାଶ ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ସବୁକିଛି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ଖାଦ୍ୟ, ତେଜ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଵଳାରେ ପୁରଣ ହୁଏ।
ଅଥ ଯାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତାଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵ୍ଯାନାଯ ସ୍ଵାହେତି ଵ୍ଯାନସ୍ତୃପ୍ଯତି
ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆହୁତି 'ବ୍ୟାନାୟ ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ୟାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଵ୍ଯାନେ ତୃପ୍ଯତି ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତୃପ୍ଯତି ଶ୍ରୋତ୍ରେ ତୃପ୍ଯତି ଚନ୍ଦ୍ରମାସ୍ତୃପ୍ଯତି ଚନ୍ଦ୍ରମସି ତୃପ୍ଯତି ଦିଶସ୍ତୃପ୍ଯନ୍ତି ଦିକ୍ଷୁ ତୃପ୍ଯନ୍ତୀଷୁ ଯତ୍କିଞ୍ଚ ଦିଶଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରମାଶ୍ଚାଧିତିଷ୍ଠନ୍ତି ତତ୍ତୃପ୍ଯତି ତସ୍ଯାନୁତୃପ୍ତିଂ ତୃପ୍ଯତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିରନ୍ନାଦ୍ଯେନ ତେଜସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନେତି
ବ୍ୟାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, କାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଦିଗବଳୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଦିଗବଳୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଦିଗବଳୟ ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ସବୁକିଛି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ଖାଦ୍ୟ, ତେଜ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଵଳାରେ ପୁରଣ ହୁଏ।
ଅଥ ଯାଂ ତୃତୀଯାଂ ଜୁହୁଯାତ୍ତାଂ ଜୁହୁଯାଦପାନାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯପାନସ୍ତୃପ୍ଯତି
ତାପରେ ତୃତୀୟ ଆହୁତି 'ଅପାନାୟ ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଦେବା ଉଚିତ। ଅପାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଅପାନେ ତୃପ୍ଯତି ଵାକ୍ତୃପ୍ଯତି ଵାଚି ତୃପ୍ଯନ୍ତ୍ଯାମଗ୍ନିସ୍ତୃପ୍ଯତ୍ଯଗ୍ନୌ ତୃପ୍ଯତି ପୃଥିଵୀ ତୃପ୍ଯତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତୃପ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚାଧିତିଷ୍ଠତସ୍ତତ୍ତୃପ୍ଯତି ତସ୍ଯାନୁ ତୃପ୍ତିଂ ତୃପ୍ଯତି ପ୍ରଜଯା ପଶୁଭିରନ୍ନାଦ୍ଯେନ ତେଜସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନେତି
ଅପାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କଥା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, କଥା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ପୃଥିବୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ପୃଥିବୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ସବୁକିଛି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ସନ୍ତାନ, ପଶୁ, ଖାଦ୍ୟ, ତେଜ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଵଳାରେ ପୁରଣ ହୁଏ।
ତେଭ୍ଯୋ ହ ପ୍ରାପ୍ତେଭ୍ଯଃ ପୃଥଗର୍ହାଣି କାରଯାଞ୍ଚକାର ସ ହ ପ୍ରାତଃ ସଞ୍ଜିହାନ ଉଵାଚ ନ ମେ ସ୍ତେନୋ ଜନପଦେ ନ କର୍ଦର୍ଯୋ ନ ମଦ୍ଯପୋ ନାନାହିତାଗ୍ନିର୍ନାଵିଦ୍ଵାନ୍ନ ସ୍ଵୈରୀ ସ୍ଵୈରିଣୀ କୁତୋ ଯକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ଵୈ ଭଗଵନ୍ତୋଽହମସ୍ମି ଯାଵଦେକୈକସ୍ମା ଋତ୍ଵିଜେ ଧନଂ ଦାସ୍ଯାମି ତାଵଦ୍ଭଗଵଦ୍ଭ୍ଯୋ ଦାସ୍ଯାମି ଵସନ୍ତୁ ଭଗଵନ୍ତ ଇତି
ସେମାନେ ଆସିଲାପରେ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଗା ଘର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପରେ ସକାଳେ ବିଦାୟ ନେବା ସମୟରେ କହିଲେ, 'ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ଚୋର ନାହିଁ, କଞ୍ଜୁସ ନାହିଁ, ମଦପାନକାରୀ ନାହିଁ, କେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅନଦେଖା କରେନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, କେହି ଅନ୍ୟସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅସତ କାମ କରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟପୁରୁଷ ସହ ଅସତ କାମ କରେନାହିଁ—ତେବେ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା କିଏ ରହିପାରିବ? ମହାନୁଭାବମାନେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତ୍ବିଜ୍କୁ ଧନ ଦେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣମାନେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି। ଦୟାକରି ରୁହନ୍ତୁ, ମହାନୁଭାବମାନେ।'
ତାପରେ ସତ୍ୟଯଜ୍ଞଙ୍କୁ, ଯିଏ ପୌଳୁଷି ଓ ପ୍ରାଚୀନଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ, ସେଠାରେ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?' ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ କହିଲେ: 'ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ସେଠାରେ କହିଲେ: 'ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଆକାରର ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନର, ଯାହାକୁ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ଏହିକାରଣରେ ତୁମ ଘରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଆକାରର ଲୋକ ଦେଖାଯାଏ।'
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲବେୟଙ୍କୁ, ଯିଏ ବୈୟାଘ୍ରପଦ୍ୟ, ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?' ସେ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବାୟୁକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରେ।' ସେଠାରେ କହିଲେ: 'ଏହି ବାୟୁ ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ପଥର ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନର, ଯାହାକୁ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ଏହିକାରଣରେ ତୁମ ପାଖକୁ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଆସେ, ବିଭିନ୍ନ ରଥମାଳା ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ।'