ତଁ ହ ଚିରଂ ଵସେତ୍ଯାଜ୍ଞାପଯାଞ୍ଚକାର ତଁ ହୋଵାଚ ଯଥା ମା ତ୍ଵଂ ଗୌତମାଵଦୋ ଯଥେଯଂ ନ ପ୍ରାକ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ପୁରା ଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଗଚ୍ଛତି ତସ୍ମାଦୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଶାସନମଭୂଦିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରଖ।' ସେ କହିଲେ, 'ଗୌତମ, ତୁମେ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବିନି। ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଇନଥିଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶାସନ ଥିଲା।' ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅସୌ ଵାଵ ଲୋକୋ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯାଦିତ୍ଯ ଏଵ ସମିଦ୍ରଶ୍ମଯୋ ଧୂମୋଽହରର୍ଚିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଙ୍ଗାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ସେ ଲୋକଟି ଅଗ୍ନି; ସେଠାର ଇନ୍ଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଂଗାର, ତାରାମାନେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵାଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଅହୁତେଃ ସୋମୋ ରାଜା ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆହୁତି ଦେନ୍ତି; ଏହି ଆହୁତିରୁ ସୋମ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଵାଯୁରେଵ ସମିଦଭ୍ରଂ ଧୂମୋ ଵିଦ୍ଯୁଦର୍ଚିରଶନିରଙ୍ଗାରାହ୍ରାଦନଯୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ବର୍ଷାମେଘ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବାତାସ, ମେଘ ଧୂଆଁ, ବିଜୁଳି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଗୁରୁକୁଳି ଅଂଗାର, ବର୍ଷା ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵାଃ ସୋମଁ ରାଜାନଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେର୍ଵର୍ଷଁ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ସୋମ ରାଜାଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେନ୍ତି; ଏହି ଆହୁତିରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ।
ପୃଥିଵୀ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯାଃ ସଂଵତ୍ସର ଏଵ ସମିଦାକାଶୋ ଧୂମୋ ରାତ୍ରିରର୍ଚିର୍ଦିଶୋଽଙ୍ଗାରା ଅଵାନ୍ତରଦିଶୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବର୍ଷ, ଆକାଶ ଧୂଆଁ, ରାତି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଂଗାର, ମଧ୍ୟଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ଵର୍ଷଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେରନ୍ନଁ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପୁରୁଷୋ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଵାଗେଵ ସମିତ୍ପ୍ରାଣୋ ଧୂମୋ ଜିହ୍ଵାର୍ଚିଶ୍ଚକ୍ଷୁରଙ୍ଗାରାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ମଣିଷ ଏକ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ତାଙ୍କର କଥା ହେଉଛି ଜଳାଣା, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ଜିଭ ହେଉଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା, ଆଖି ହେଉଛି ଅଙ୍ଗାର, କାନ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ଅନ୍ନଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେ ରେତଃ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯୋଷା ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯା ଉପସ୍ଥ ଏଵ ସମିଦ୍ଯଦୁପମନ୍ତ୍ରଯତେ ସ ଧୂମୋ ଯୋନିରର୍ଚିର୍ଯଦନ୍ତଃ କରୋତି ତେଽଙ୍ଗାରା ଅଭିନନ୍ଦା ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ତାଙ୍କର ଗର୍ଭାଶୟ ହେଉଛି ଜଳାଣା, ତାଙ୍କୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ଯୋନି ହେଉଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା, ଭିତରେ ଯାହା କରନ୍ତି ତାହା ଅଙ୍ଗାର, ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ରେତୋ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେର୍ଗର୍ଭଃ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବୀର୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇତି ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମାହୁତାଵାପଃ ପୁରୁଷଵଚସୋ ଭଵନ୍ତୀତି ସ ଉଲ୍ବାଵୃତୋ ଗର୍ଭୋ ଦଶ ଵା ନଵ ଵା ମାସାନନ୍ତଃ ଶଯିତ୍ଵା ଯାଵଦ୍ଵାଥ ଜାଯତେ
ଏଭଳି ପଞ୍ଚମ ଅର୍ପଣରେ ବାଣୀ ମଣିଷ ହୁଏ; ସେଇ ଗର୍ଭ ଝିଲିକା ଭିତରେ ଦଶ କିମ୍ବା ନଅ ମାସ, କିମ୍ବା ଯେତେ ଦିନ ଦରକାର, ଥାଇ ରହି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ସ ଜାତୋ ଯାଵଦାଯୁଷଂ ଜୀଵତି ତଂ ପ୍ରେତଂ ଦିଷ୍ଟମିତୋଽଗ୍ନଯ ଏଵ ହରନ୍ତି ଯତ ଏଵେତୋ ଯତଃ ସମ୍ଭୂତୋ ଭଵତି
ସେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଯେତେ ଦିନ ଆୟୁ ଅଛି, ବଞ୍ଚିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ନିୟତି ଅନୁଯାୟୀ, ଅଗ୍ନିମାନେ ତାକୁ ଏଠାରୁ ତାହାଁଠାରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ସେ ଆସିଥିଲେ।
ତଦ୍ଯ ଇତ୍ଥଂ ଵିଦୁଃ । ଯେ ଚେମେଽରଣ୍ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତପ ଇତ୍ଯୁପାସତେ ତେଽର୍ଚିଷମଭିସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଚିଷୋଽହରହ୍ନ ଆପୂର୍ଯମାଣପକ୍ଷମାପୂର୍ଯମାଣପକ୍ଷାଦ୍ଯାନ୍ଷଡୁଦଙ୍ଙେତି ମାସାଁସ୍ତାନ୍
ଯେମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗୁନିର ଶିଖାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶିଖାରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂଵତ୍ସରଁ ସଂଵତ୍ସରାଦାଦିତ୍ଯମାଦିତ୍ଯାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଵିଦ୍ଯୁତଂ ତତ୍ପୁରୁଷୋଽମାନଵଃ ସ ଏନାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଗମଯତ୍ଯେଷ ଦେଵଯାନଃ ପନ୍ଥା ଇତି
ଏହାପରେ ବର୍ଷ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ବିଜୁଳି; ସେଠାରେ ଜଣେ ମାନବ ନୁହେଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନୋକୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ପଥ।
ଅଥ ଯ ଇମେ ଗ୍ରାମ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତେ ଦତ୍ତମିତ୍ଯୁପାସତେ ତେ ଧୂମମଭିସମ୍ଭଵନ୍ତି ଧୂମାଦ୍ରାତ୍ରିଁ ରାତ୍ରେରପରପକ୍ଷମପରପକ୍ଷାଦ୍ଯାନ୍ଷଡ୍ଦକ୍ଷିଣୈତି ମାସାଁସ୍ତାନ୍ନୈତେ ସଂଵତ୍ସରମଭିପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଗ୍ରାମରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୂଆଁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ମାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ପିତୃଲୋକଂ ପିତୃଲୋକାଦାକାଶମାକାଶାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସମେଷ ସୋମୋ ରାଜା ତଦ୍ଦେଵାନାମନ୍ନଂ ତଂ ଦେଵା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି
ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା; ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୋମ ରାଜା, ଦେବତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ; ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ଯଵାତ୍ସଂପାତମୁଷିତ୍ଵାଥୈତମେଵାଧ୍ଵାନଂ ପୁନର୍ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଯଥେତମାକାଶମାକାଶାଦ୍ଵାଯୁଂ ଵାଯୁର୍ଭୂତ୍ଵା ଧୂମୋ ଭଵତି ଧୂମୋ ଭୂତ୍ଵାଭ୍ରଂ ଭଵତି
ସେଠାରେ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ପୁଣି ଏହି ପଥରେ ଫେରନ୍ତି; ଯେପରି ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁ ହୋଇ ଧୂଆଁ, ଧୂଆଁ ହୋଇ ମେଘ ହୁଏ।
ଅଭ୍ରଂ ଭୂତ୍ଵା ମେଘୋ ଭଵତି ମେଘୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଵର୍ଷତି ତ ଇହ ଵ୍ରୀହିଯଵା ଓଷଧିଵନସ୍ପତଯସ୍ତିଲମାଷା ଇତି ଜାଯନ୍ତେଽତୋ ଵୈ ଖଲୁ ଦୁର୍ନିଷ୍ପ୍ରପତରଂ ଯୋ ଯୋ ହ୍ଯନ୍ନମତ୍ତି ଯୋ ରେତଃ ସିଞ୍ଚତି ତଦ୍ଭୂଯ ଏଵ ଭଵତି
ମେଘ ହୋଇ ବର୍ଷା ହୁଏ; ବର୍ଷା ହୋଇ ଏଠାରେ ଧାନ, ଯବ, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ, ତିଳ, ବୁଟ ଇତ୍ୟାଦି ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ତେଣୁ ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଅତି କଠିନ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଯଣେ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ବୀର୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ସେଠିକୁ ଯାନ୍ତି।
ତଦ୍ଯ ଇହ ରମଣୀଯଚରଣା ଅଭ୍ଯାଶୋ ହ ଯତ୍ତେ ରମଣୀଯାଂ ଯୋନିମାପଦ୍ଯେରନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଯୋନିଂ ଵା କ୍ଷତ୍ରିଯଯୋନିଂ ଵା ଵୈଶ୍ଯଯୋନିଂ ଵାଥ ଯ ଇହ କପୂଯଚରଣା ଅଭ୍ଯାଶୋ ହ ଯତ୍ତେ କପୂଯାଂ ଯୋନିମାପଦ୍ଯେରନ୍ ଶ୍ଵଯୋନିଂ ଵା ସୂକରଯୋନିଂ ଵା ଚଣ୍ଡାଲଯୋନିଂ ଵା
ଏଠାରେ ଯେମାନେ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଗର୍ଭ ପାଇପାରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ ଗର୍ଭ। ଯେମାନେ ଖରାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ୍ଦ ଗର୍ଭ ପାଇପାରନ୍ତି—କୁକୁର, ଶୁଆ, କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ ଗର୍ଭ।
ପଥୋର୍ନ କତରେଣ ଚ ନ ତାନୀମାନି କ୍ଷୁଦ୍ରାଣ୍ଯସକୃଦାଵର୍ତୀନି ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ଜାଯସ୍ଵ ମ୍ରିଯସ୍ଵେତ୍ଯେତତ୍ତୃତୀଯଁସ୍ଥାନଂ ତେନାସୌ ଲୋକୋ ନ ସମ୍ପୂର୍ଯତେ ତସ୍ମାଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସେତ ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ପଥ ନାହିଁ; ଏହି ଛୋଟ ଜନ୍ତୁମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନ। ଏହିପରି ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ଲୋକ।
ସ୍ତେନୋ ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସୁରାଂ ପିବଁଶ୍ଚ ଗୁରୋସ୍ତଲ୍ପମାଵସନ୍ବ୍ରହ୍ମହା ଚୈତେ ପତନ୍ତି ଚତ୍ଵାରଃ ପଞ୍ଚମଶ୍ଚାଚରଁସ୍ତୈରିତି
ସୋନା ଚୋର, ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କର ଜନୀ ସହିତ ଶୋଇଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା—ଏହି ଚାରିଜଣ ପତିତ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିବା।
ଅଥ ହ ଯ ଏତାନେଵଂ ପଞ୍ଚାଗ୍ନୀନ୍ଵେଦ ନ ସହ ତୈରପ୍ଯାଚରନ୍ପାପ୍ମନା ଲିପ୍ଯତେ ଶୁଦ୍ଧଃ ପୂତଃ ପୁଣ୍ଯଲୋକୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଯଣେ ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଯଣେ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁଯଣେ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନଶାଲ ଔପମନ୍ଯଵଃ ସତ୍ଯଯଜ୍ଞଃ ପୌଲୁଷିରିନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଭାଲ୍ଲଵେଯୋ ଜନଃ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ଯୋ ବୁଡିଲ ଆଶ୍ଵତରାଶ୍ଵିସ୍ତେ ହୈତେ ମହାଶାଲା ମହାଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଃ ସମେତ୍ଯ ମୀମାଁସାଂ ଚକ୍ରୁଃ କୋ ନୁ ଆତ୍ମା କିଂ ବ୍ରହ୍ମେତି
ପ୍ରାଚୀନଶାଳ ଔପମନ୍ୟବ, ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ ପୌଲୁଷି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲଭେୟ, ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟ, ବୁଡିଳ ଆଶ୍ୱତରାଶ୍ୱି—ଏହି ମହାଶାଳୀ ଓ ମହାଶ୍ରୋତ୍ରିୟମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ: 'କିଏ ଆତ୍ମା? କ'ଣ ବ୍ରହ୍ମ?'
ତେ ହ ସମ୍ପାଦଯାଞ୍ଚକ୍ରୁରୁଦ୍ଦାଲକୋ ଵୈ ଭଗଵନ୍ତୋଽଯମାରୁଣିଃ ସମ୍ପ୍ରତୀମମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମଧ୍ଯେତି ତଁ ହନ୍ତାଭ୍ଯାଗଚ୍ଛାମେତି ତଁ ହାଭ୍ଯାଜଗ୍ମୁଃ
ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ଉଦ୍ଦାଲକ ଅରୁଣଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି; ସେ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା।' ଏଭଳି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ସ ହ ସମ୍ପାଦଯାଞ୍ଚକାର ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମାମିମେ ମହାଶାଲା ମହାଶ୍ରୋତ୍ରିଯାସ୍ତେଭ୍ଯୋ ନ ସର୍ଵମିଵ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯେ ହନ୍ତାହମନ୍ଯମଭ୍ଯନୁଶାସାନୀତି
ସେ ଭାବିଲେ, 'ଏହି ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନ୍; ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି କି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆଉ କାହାକୁ ଏହା ଶିଖାଇବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବି।'
ତାନ୍ହୋଵାଚାଶ୍ଵପତିର୍ଵୈ ଭଗଵନ୍ତୋଽଯଂ କୈକେଯଃ ସମ୍ପ୍ରତୀମମାତ୍ମାନଂ ଵୈଶ୍ଵାନରମଧ୍ଯେତି ତଁହନ୍ତାଭ୍ଯାଗଚ୍ଛାମେତି ତଁହାଭ୍ଯାଜଗ୍ମୁଃ
ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମହାନୁଭାବମାନେ, ଏହି କୈକେୟ ରାଜା ଅଶ୍ୱପତି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା।' ଏଭଳି କହି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ତେ ହୋଚୁର୍ଯେନ ହୈଵାର୍ଥେନ ପୁରୁଷଶ୍ଚରେତ୍ତଁହୈଵ ଵଦେଦାତ୍ମାନମେଵେମଂ ଵୈଶ୍ଵାନରଁ ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯଧ୍ଯେଷି ତମେଵ ନୋ ବ୍ରୂହୀତି
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଯେହେତୁ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ମଣିଷ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଉଁଠିକି ଭାବରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଏହି ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛ, ଆମକୁ ସେଉଁଠି ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କହ।'
ତାନ୍ହୋଵାଚ ପ୍ରାତର୍ଵଃ ପ୍ରତିଵକ୍ତାସ୍ମୀତି ତେ ହ ସମିତ୍ପାଣଯଃ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପ୍ରତିଚକ୍ରମିରେ ତାନ୍ହାନୁପନୀଯୈ ଵୈତଦୁଵାଚ
ସେ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତର ଦେବି।' ତେଣୁ ସେମାନେ ହାତରେ ହୋମକୁଣ୍ଡ ନେଇ ପୂର୍ବାହ୍ଣେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ସେମାନେଠାରେ ଭିତରକୁ ନେଇ ନଥିବାବେଳେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତେଭ୍ଯୋ ହ ପ୍ରାପ୍ତେଭ୍ଯଃ ପୃଥଗର୍ହାଣି କାରଯାଞ୍ଚକାର ସ ହ ପ୍ରାତଃ ସଞ୍ଜିହାନ ଉଵାଚ ନ ମେ ସ୍ତେନୋ ଜନପଦେ ନ କର୍ଦର୍ଯୋ ନ ମଦ୍ଯପୋ ନାନାହିତାଗ୍ନିର୍ନାଵିଦ୍ଵାନ୍ନ ସ୍ଵୈରୀ ସ୍ଵୈରିଣୀ କୁତୋ ଯକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ଵୈ ଭଗଵନ୍ତୋଽହମସ୍ମି ଯାଵଦେକୈକସ୍ମା ଋତ୍ଵିଜେ ଧନଂ ଦାସ୍ଯାମି ତାଵଦ୍ଭଗଵଦ୍ଭ୍ଯୋ ଦାସ୍ଯାମି ଵସନ୍ତୁ ଭଗଵନ୍ତ ଇତି
ସେମାନେ ଆସିଲାପରେ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଗା ଘର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପରେ ସକାଳେ ବିଦାୟ ନେବା ସମୟରେ କହିଲେ, 'ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ଚୋର ନାହିଁ, କଞ୍ଜୁସ ନାହିଁ, ମଦପାନକାରୀ ନାହିଁ, କେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅନଦେଖା କରେନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, କେହି ଅନ୍ୟସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅସତ କାମ କରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟପୁରୁଷ ସହ ଅସତ କାମ କରେନାହିଁ—ତେବେ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା କିଏ ରହିପାରିବ? ମହାନୁଭାବମାନେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତ୍ବିଜ୍କୁ ଧନ ଦେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣମାନେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି। ଦୟାକରି ରୁହନ୍ତୁ, ମହାନୁଭାବମାନେ।'