ଅଥ ପ୍ରତିସୃପ୍ଯାଞ୍ଜଲୌ ମନ୍ଥମାଧାଯ ଜପତ୍ଯମୋ ନାମାସ୍ଯମା ହି ତେ ସର୍ଵମିଦଁ ସ ହି ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରାଜାଧିପତିଃ ସ ମା ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଁ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଁ ରାଜ୍ଯମାଧିପତ୍ଯଂ ଗମଯତ୍ଵହମେଵେଦଁ ସର୍ଵମସାନୀତି
ତାପରେ ହାତ ଧୋଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ମିଶ୍ରଣକୁ ହାତରେ ଧରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି— 'ଅମୁ, ତୁମର ନାମ ଅମୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମର। ତୁମେ ବଡ଼, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ଓ ଶାସକ। ମୋତେ ବଡ଼ପଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ରାଜ୍ୟ ଓ ଶାସନ ଦିଅ। ଏହା ସମସ୍ତ ମୋତେ ମିଳୁ।'
ଅଥ ଖଲ୍ଵେତଯର୍ଚା ପଚ୍ଛ ଆଚାମତି ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵୃଣୀମ ଇତ୍ଯାଚାମତି ଵଯଂ ଦେଵସ୍ଯ ଭୋଜନମିତ୍ଯାଚାମତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଁ ସର୍ଵଧାତମମିତ୍ଯାଚାମତି ତୁରଂ ଭଗସ୍ଯ ଧୀମହୀତି ସର୍ଵଂ ପିବତି
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ସେ ଏହାକୁ ଚୁଉନ୍ତି— 'ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜକୁ ଚୟନ କରୁ', ଚୁଉନ୍ତି; 'ଦେବତାଙ୍କର ଭୋଜନ ଆମେ ଭୋଗ କରୁ', ଚୁଉନ୍ତି; 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତର ସାର', ଚୁଉନ୍ତି; 'ତୁରନ୍ତ, ଭାଗ୍ୟ ଆମେ ପାଉ', ଏଭଳି ସମସ୍ତ ମିଶ୍ରଣ ପିଇଯାନ୍ତି।
ନିର୍ଣିଜ୍ଯ କଁସଂ ଚମସଂ ଵା ପଶ୍ଚାଦଗ୍ନେଃ ସଂଵିଶତି ଚର୍ମଣି ଵା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଵା ଵାଚଂଯମୋଽପ୍ରସାହଃ ସ ଯଦି ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପଶ୍ଯେତ୍ସମୃଦ୍ଧଂ କର୍ମେତି ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଅଗ୍ନି ପଛରେ କାଠର ବାଟି, ଚର୍ମ ବା ମାଟିରେ ବସି, କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଯଦି ସେ ଏକ ଜଣେ ଜଣାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ବୁଝିବା ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଯଦା କର୍ମସୁ କାମ୍ଯେଷୁ ସ୍ତ୍ରିଯଁ ସ୍ଵପ୍ନେଷୁ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସମୃଦ୍ଧିଂ ତତ୍ର ଜାନୀଯାତ୍ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନନିଦର୍ଶନେ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନନିଦର୍ଶନେ
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି— ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଣା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ପଞ୍ଚାଲାନାଁ ସମିତିମେଯାଯ ତଁ ହ ପ୍ରଵାହଣୋ ଜୈଵଲିରୁଵାଚ କୁମାରାନୁ ତ୍ଵାଶିଷତ୍ପିତେତ୍ଯନୁ ହି ଭଗଵ ଇତି
ପଞ୍ଚାଳମାନେଂର ସଭାକୁ ଯିବା ପରେ, ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଳି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମ ପିତା ତୁମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ କି?' ସେ କହିଲେ, 'ହଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଵେତ୍ଥ ଯଦିତୋଽଧି ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଯନ୍ତୀତି ନ ଭଗଵ ଇତି ଵେତ୍ଥ ଯଥା ପୁନରାଵର୍ତନ୍ତ3 ଇତି ନ ଭଗଵ ଇତି ଵେତ୍ଥ ପଥୋର୍ଦେଵଯାନସ୍ଯ ପିତୃଯାଣସ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯାଵର୍ତନା3 ଇତି ନ ଭଗଵ ଇତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠି ଯାନ୍ତି, ଜାଣୁଛ?' ସେ କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।' 'ସେମାନେ କିପରି ପୁଣି ଫେରନ୍ତି, ଜାଣୁଛ?' 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।' 'ଦେବପଥ ଓ ପିତୃପଥର ଭିନ୍ନତା ଜାଣୁଛ?' 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଵେତ୍ଥ ଯଥାସୌ ଲୋକୋ ନ ସମ୍ପୂର୍ଯତ3 ଇତି ନ ଭଗଵ ଇତି ଵେତ୍ଥ ଯଥା ପଞ୍ଚମ୍ଯାମାହୁତାଵାପଃ ପୁରୁଷଵଚସୋ ଭଵନ୍ତୀତି ନୈଵ ଭଗଵ ଇତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ସେ ଲୋକ କାହିଁକି ପୂରା ହୁଏ ନାହିଁ, ଜାଣୁଛ?' ସେ କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।' 'ପଞ୍ଚମ ଆହୁତିରେ କିପରି ପାଣି ମାନବ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଜାଣୁଛ?' 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଅଥାନୁ କିମନୁଶିଷ୍ଠୋଽଵୋଚଥା ଯୋ ହୀମାନି ନ ଵିଦ୍ଯାତ୍କଥଁ ସୋଽନୁଶିଷ୍ଟୋ ବ୍ରୁଵୀତେତି ସ ହାଯସ୍ତଃ ପିତୁରର୍ଧମେଯାଯ ତଁ ହୋଵାଚାନନୁଶିଷ୍ଯ ଵାଵ କିଲ ମା ଭଗଵାନବ୍ରଵୀଦନୁ ତ୍ଵାଶିଷମିତି
ଏପରେ ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଶିକ୍ଷା ପାଇ ପରେ, ତୁମେ କଣ କହିଲେ?' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ସବୁ ଜାଣିନଥିବା ଲୋକ, ଶିକ୍ଷା ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି କହିପାରିବ?' ସେ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କହିଥିଲେ ଦେଇଛି,' ବୋଲି କହିଲେ।
ପଞ୍ଚ ମା ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରଶ୍ନାନପ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ତେଷାଂ ନୈକଞ୍ଚନାଶକଂ ଵିଵକ୍ତୁମିତି ସ ହୋଵାଚ ଯଥା ମା ତ୍ଵଂ ତଦୈତାନଵଦୋ ଯଥାହମେଷାଂ ନୈକଞ୍ଚନ ଵେଦ ଯଦ୍ଯହମିମାନଵେଦିଷ୍ଯଂ କଥଂ ତେ ନାଵକ୍ଷ୍ଯମିତି
ଏକ ରାଜପୁତ ବନ୍ଧୁ ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ ଏକଟିର ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିଲିନି। ସେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସବୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, କିପରି ତୁମକୁ କହିନଥାନ୍ତି?'
ସ ହ ଗୌତମୋ ରାଜ୍ଞୋଽର୍ଧମେଯାଯ ତସ୍ମୈ ହ ପ୍ରାପ୍ତାଯାର୍ହାଞ୍ଚକାର ସ ହ ପ୍ରାତଃ ସଭାଗ ଉଦେଯାଯ ତଁ ହୋଵାଚ ମାନୁଷସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ଗୌତମ ଵିତ୍ତସ୍ଯ ଵରଂ ଵୃଣୀଥା ଇତି ସ ହୋଵାଚ ତଵୈଵ ରାଜନ୍ମାନୁଷଂ ଵିତ୍ତଂ ଯାମେଵ କୁମାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵାଚମଭାଷଥାସ୍ତାମେଵ ମେ ବ୍ରୂହୀତି ସ ହ କୃଚ୍ଛ୍ରୀ ବଭୂଵ
ଗୌତମ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆସିବା ପରେ ଆଦର କରାଗଲା। ପରେ ସକାଳେ ଖାଇ ସାରି, ଉଦୟ କହିଲେ, 'ଗୌତମ, ମଣିଷ ଧନର ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ।' ସେ କହିଲେ, 'ରାଜା, ମଣିଷ ଧନ ତୁମରୁ ରହୁ, ତୁମେ ଶେଷରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ମୋତେ କହ।' ସେ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତଁ ହ ଚିରଂ ଵସେତ୍ଯାଜ୍ଞାପଯାଞ୍ଚକାର ତଁ ହୋଵାଚ ଯଥା ମା ତ୍ଵଂ ଗୌତମାଵଦୋ ଯଥେଯଂ ନ ପ୍ରାକ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ପୁରା ଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଗଚ୍ଛତି ତସ୍ମାଦୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଶାସନମଭୂଦିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରଖ।' ସେ କହିଲେ, 'ଗୌତମ, ତୁମେ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବିନି। ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଇନଥିଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶାସନ ଥିଲା।' ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅସୌ ଵାଵ ଲୋକୋ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯାଦିତ୍ଯ ଏଵ ସମିଦ୍ରଶ୍ମଯୋ ଧୂମୋଽହରର୍ଚିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଙ୍ଗାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ସେ ଲୋକଟି ଅଗ୍ନି; ସେଠାର ଇନ୍ଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଂଗାର, ତାରାମାନେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵାଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଅହୁତେଃ ସୋମୋ ରାଜା ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆହୁତି ଦେନ୍ତି; ଏହି ଆହୁତିରୁ ସୋମ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଵାଯୁରେଵ ସମିଦଭ୍ରଂ ଧୂମୋ ଵିଦ୍ଯୁଦର୍ଚିରଶନିରଙ୍ଗାରାହ୍ରାଦନଯୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ବର୍ଷାମେଘ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବାତାସ, ମେଘ ଧୂଆଁ, ବିଜୁଳି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଗୁରୁକୁଳି ଅଂଗାର, ବର୍ଷା ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵାଃ ସୋମଁ ରାଜାନଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେର୍ଵର୍ଷଁ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ସୋମ ରାଜାଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେନ୍ତି; ଏହି ଆହୁତିରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ।
ପୃଥିଵୀ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯାଃ ସଂଵତ୍ସର ଏଵ ସମିଦାକାଶୋ ଧୂମୋ ରାତ୍ରିରର୍ଚିର୍ଦିଶୋଽଙ୍ଗାରା ଅଵାନ୍ତରଦିଶୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବର୍ଷ, ଆକାଶ ଧୂଆଁ, ରାତି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଂଗାର, ମଧ୍ୟଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ଵର୍ଷଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେରନ୍ନଁ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପୁରୁଷୋ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଵାଗେଵ ସମିତ୍ପ୍ରାଣୋ ଧୂମୋ ଜିହ୍ଵାର୍ଚିଶ୍ଚକ୍ଷୁରଙ୍ଗାରାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ମଣିଷ ଏକ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ତାଙ୍କର କଥା ହେଉଛି ଜଳାଣା, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ଜିଭ ହେଉଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା, ଆଖି ହେଉଛି ଅଙ୍ଗାର, କାନ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ଅନ୍ନଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେ ରେତଃ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯୋଷା ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯା ଉପସ୍ଥ ଏଵ ସମିଦ୍ଯଦୁପମନ୍ତ୍ରଯତେ ସ ଧୂମୋ ଯୋନିରର୍ଚିର୍ଯଦନ୍ତଃ କରୋତି ତେଽଙ୍ଗାରା ଅଭିନନ୍ଦା ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ତାଙ୍କର ଗର୍ଭାଶୟ ହେଉଛି ଜଳାଣା, ତାଙ୍କୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ଯୋନି ହେଉଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା, ଭିତରେ ଯାହା କରନ୍ତି ତାହା ଅଙ୍ଗାର, ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ରେତୋ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେର୍ଗର୍ଭଃ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବୀର୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇତି ତୁ ପଞ୍ଚମ୍ଯାମାହୁତାଵାପଃ ପୁରୁଷଵଚସୋ ଭଵନ୍ତୀତି ସ ଉଲ୍ବାଵୃତୋ ଗର୍ଭୋ ଦଶ ଵା ନଵ ଵା ମାସାନନ୍ତଃ ଶଯିତ୍ଵା ଯାଵଦ୍ଵାଥ ଜାଯତେ
ଏଭଳି ପଞ୍ଚମ ଅର୍ପଣରେ ବାଣୀ ମଣିଷ ହୁଏ; ସେଇ ଗର୍ଭ ଝିଲିକା ଭିତରେ ଦଶ କିମ୍ବା ନଅ ମାସ, କିମ୍ବା ଯେତେ ଦିନ ଦରକାର, ଥାଇ ରହି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ସ ଜାତୋ ଯାଵଦାଯୁଷଂ ଜୀଵତି ତଂ ପ୍ରେତଂ ଦିଷ୍ଟମିତୋଽଗ୍ନଯ ଏଵ ହରନ୍ତି ଯତ ଏଵେତୋ ଯତଃ ସମ୍ଭୂତୋ ଭଵତି
ସେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଯେତେ ଦିନ ଆୟୁ ଅଛି, ବଞ୍ଚିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ନିୟତି ଅନୁଯାୟୀ, ଅଗ୍ନିମାନେ ତାକୁ ଏଠାରୁ ତାହାଁଠାରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ସେ ଆସିଥିଲେ।
ତଦ୍ଯ ଇତ୍ଥଂ ଵିଦୁଃ । ଯେ ଚେମେଽରଣ୍ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତପ ଇତ୍ଯୁପାସତେ ତେଽର୍ଚିଷମଭିସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଚିଷୋଽହରହ୍ନ ଆପୂର୍ଯମାଣପକ୍ଷମାପୂର୍ଯମାଣପକ୍ଷାଦ୍ଯାନ୍ଷଡୁଦଙ୍ଙେତି ମାସାଁସ୍ତାନ୍
ଯେମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗୁନିର ଶିଖାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶିଖାରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂଵତ୍ସରଁ ସଂଵତ୍ସରାଦାଦିତ୍ଯମାଦିତ୍ଯାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଵିଦ୍ଯୁତଂ ତତ୍ପୁରୁଷୋଽମାନଵଃ ସ ଏନାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଗମଯତ୍ଯେଷ ଦେଵଯାନଃ ପନ୍ଥା ଇତି
ଏହାପରେ ବର୍ଷ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ବିଜୁଳି; ସେଠାରେ ଜଣେ ମାନବ ନୁହେଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନୋକୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ପଥ।
ଅଥ ଯ ଇମେ ଗ୍ରାମ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତେ ଦତ୍ତମିତ୍ଯୁପାସତେ ତେ ଧୂମମଭିସମ୍ଭଵନ୍ତି ଧୂମାଦ୍ରାତ୍ରିଁ ରାତ୍ରେରପରପକ୍ଷମପରପକ୍ଷାଦ୍ଯାନ୍ଷଡ୍ଦକ୍ଷିଣୈତି ମାସାଁସ୍ତାନ୍ନୈତେ ସଂଵତ୍ସରମଭିପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି
କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଗ୍ରାମରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୂଆଁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ମାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ପିତୃଲୋକଂ ପିତୃଲୋକାଦାକାଶମାକାଶାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସମେଷ ସୋମୋ ରାଜା ତଦ୍ଦେଵାନାମନ୍ନଂ ତଂ ଦେଵା ଭକ୍ଷଯନ୍ତି
ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା; ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ସୋମ ରାଜା, ଦେବତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ; ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ଯଵାତ୍ସଂପାତମୁଷିତ୍ଵାଥୈତମେଵାଧ୍ଵାନଂ ପୁନର୍ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଯଥେତମାକାଶମାକାଶାଦ୍ଵାଯୁଂ ଵାଯୁର୍ଭୂତ୍ଵା ଧୂମୋ ଭଵତି ଧୂମୋ ଭୂତ୍ଵାଭ୍ରଂ ଭଵତି
ସେଠାରେ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ପୁଣି ଏହି ପଥରେ ଫେରନ୍ତି; ଯେପରି ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁ ହୋଇ ଧୂଆଁ, ଧୂଆଁ ହୋଇ ମେଘ ହୁଏ।
ଅଭ୍ରଂ ଭୂତ୍ଵା ମେଘୋ ଭଵତି ମେଘୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଵର୍ଷତି ତ ଇହ ଵ୍ରୀହିଯଵା ଓଷଧିଵନସ୍ପତଯସ୍ତିଲମାଷା ଇତି ଜାଯନ୍ତେଽତୋ ଵୈ ଖଲୁ ଦୁର୍ନିଷ୍ପ୍ରପତରଂ ଯୋ ଯୋ ହ୍ଯନ୍ନମତ୍ତି ଯୋ ରେତଃ ସିଞ୍ଚତି ତଦ୍ଭୂଯ ଏଵ ଭଵତି
ମେଘ ହୋଇ ବର୍ଷା ହୁଏ; ବର୍ଷା ହୋଇ ଏଠାରେ ଧାନ, ଯବ, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ, ତିଳ, ବୁଟ ଇତ୍ୟାଦି ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ତେଣୁ ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବା ଅତି କଠିନ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଯଣେ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ବୀର୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ସେଠିକୁ ଯାନ୍ତି।
ତଦ୍ଯ ଇହ ରମଣୀଯଚରଣା ଅଭ୍ଯାଶୋ ହ ଯତ୍ତେ ରମଣୀଯାଂ ଯୋନିମାପଦ୍ଯେରନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଯୋନିଂ ଵା କ୍ଷତ୍ରିଯଯୋନିଂ ଵା ଵୈଶ୍ଯଯୋନିଂ ଵାଥ ଯ ଇହ କପୂଯଚରଣା ଅଭ୍ଯାଶୋ ହ ଯତ୍ତେ କପୂଯାଂ ଯୋନିମାପଦ୍ଯେରନ୍ ଶ୍ଵଯୋନିଂ ଵା ସୂକରଯୋନିଂ ଵା ଚଣ୍ଡାଲଯୋନିଂ ଵା
ଏଠାରେ ଯେମାନେ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଗର୍ଭ ପାଇପାରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ ଗର୍ଭ। ଯେମାନେ ଖରାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ୍ଦ ଗର୍ଭ ପାଇପାରନ୍ତି—କୁକୁର, ଶୁଆ, କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ ଗର୍ଭ।