ମନୋ ହୋଚ୍ଚକ୍ରାମ ତତ୍ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରୋଷ୍ଯ ପର୍ଯେତ୍ଯୋଵାଚ କଥମଶକତର୍ତେ ମଜ୍ଜୀଵିତୁମିତି ଯଥା ବାଲା ଅମନସଃ ପ୍ରାଣନ୍ତଃ ପ୍ରାଣେନ ଵଦନ୍ତୋ ଵାଚା ପଶ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ଶୃଣ୍ଵନ୍ତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣୈଵମିତି ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ମନଃ
ତାପରେ ମନ ବାହାରିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, 'ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ?' ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ମନ ନଥିବା ପରି ଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, କାନରେ ଶୁଣନ୍ତି—ସେପରି ହେଲା। ପୁଣି ମନ ଭିତରକୁ ଯାଇଲା।
ଅଥ ହ ପ୍ରାଣ ଉଚ୍ଚିକ୍ରମିଷନ୍ସ ଯଥା ସୁହଯଃ ପଡ୍ଵୀଶଶଙ୍କୂନ୍ସଂଖିଦେଦେଵମିତରାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ସମଖିଦତ୍ତଁହାଭିସମେତ୍ଯୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ନେଧି ତ୍ଵଂ ନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋଽସି ମୋତ୍କ୍ରମୀରିତି
ତାପରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କ ଖୁଟିକୁ ଉଖଳିଦିଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନେକୁ ଉଖଳିଦେଲା। ସେମାନେ ଆସି କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍ତ, ରୁହନ୍ତୁ! ଆପଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଦୟାକରି ବାହାରିଯିବେ ନାହିଁ।'
ଅଥ ହୈନଂ ଵାଗୁଵାଚ ଯଦହଂ ଵସିଷ୍ଠୋଽସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵସିଷ୍ଠୋଽସୀତ୍ଯଥ ହୈନଂ ଚକ୍ଷୁରୁଵାଚ ଯଦହଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୀତି
ତାପରେ କଥା କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କରେ, ସେ ଆପଣ।' ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ଆଧାର କରେ, ସେ ଆପଣ।'
ଅଥ ହୈନଁଶ୍ରୋତ୍ରମୁଵାଚ ଯଦହଂ ସମ୍ପଦସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତତ୍ସମ୍ପଦସୀତ୍ଯଥ ହୈନଂ ମନ ଉଵାଚ ଯଦହମାଯତନମସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତଦାଯତନମସୀତି
ତାପରେ କାନ କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ସମୃଦ୍ଧି କରେ, ସେ ଆପଣ।' ତାପରେ ମନ କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ଆପଣ।'
ନ ଵୈ ଵାଚୋ ନ ଚକ୍ଷୂଁଷି ନ ଶ୍ରୋତ୍ରାଣି ନ ମନାଁସୀତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ପ୍ରାଣା ଇତ୍ଯେଵାଚକ୍ଷତେ ପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯେଵୈତାନି ସର୍ଵାଣି ଭଵତି
ଲୋକେ 'କଥା', 'ଚକ୍ଷୁ', 'କାନ', 'ମନ' କହନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ 'ପ୍ରାଣ' ବୋଲନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଏହି ସବୁ ହୋଇଯାଏ।
ସ ହୋଵାଚ କିଂ ମେଽନ୍ନଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦିଦମା ଶ୍ଵଭ୍ଯ ଆ ଶକୁନିଭ୍ଯ ଇତି ହୋଚୁସ୍ତଦ୍ଵା ଏତଦନସ୍ଯାନ୍ନମନୋ ହ ଵୈ ନାମ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ନ ହ ଵା ଏଵଂଵିଦି କିଞ୍ଚନାନନ୍ନଂ ଭଵତୀତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ମୋର ଖାଦ୍ୟ କ'ଣ ହେବ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି, କୁକୁରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପକ୍ଷୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ।' ଏହି ସବୁ ପ୍ରାଣର ଖାଦ୍ୟ। 'ମନ' ନାମଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିବା; ଏପରି ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ବିନା ନାହିଁ।
ସ ହୋଵାଚ କିଂ ମେ ଵାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତୀତ୍ଯାପ ଇତି ହୋଚୁସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତଦଶିଷ୍ଯନ୍ତଃ ପୁରସ୍ତାଚ୍ଚୋପରିଷ୍ଟାଚ୍ଚାଦ୍ଭିଃ ପରିଦଧତି ଲମ୍ଭୁକୋ ହ ଵାସୋ ଭଵତ୍ଯନଗ୍ନୋ ହ ଭଵତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ମୋର ପୋଷାକ କ'ଣ ହେବ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ପାଣି।' ଏହିକାରଣରୁ ଯେଉଁମାନେ ଭୁଖା, ସେମାନେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଆଗରୁ ଓ ଉପରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଢାକିନ୍ତି। ପାଣି ହେଉଛି ପୋଷାକ, ଏହା ନଥିଲେ ମଣିଷ ନଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଧୈତତ୍ସତ୍ଯକାମୋ ଜାବାଲୋ ଗୋଶ୍ରୁତଯେ ଵୈଯାଘ୍ରପଦ୍ଯାଯୋକ୍ତ୍ଵୋଵାଚ ଯଦ୍ଯପ୍ଯେନଚ୍ଛୁଷ୍କାଯ ସ୍ଥାଣଵେ ବ୍ରୂଯାଜ୍ଜାଯେରନ୍ନେଵାସ୍ମିଞ୍ଛାଖାଃ ପ୍ରରୋହେଯୁଃ ପଲାଶାନୀତି
ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲ କହିଲେ, 'ଏହି କଥା ଯଦି ଶୁଖିଆ ଗଛର ଗଡ଼କୁ କୁହାଯିବ, ତେବେ ସେଠି ଶାଖା ଏବଂ ପତ୍ର ମୁଡ଼ିଯିବ।'
ଅଥ ଯଦି ମହଜ୍ଜିଗମିଷେଦମାଵାସ୍ଯାଯାଂ ଦୀକ୍ଷିତ୍ଵା ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଁ ରାତ୍ରୌ ସର୍ଵୌଷଧସ୍ଯ ମନ୍ଥଂ ଦଧିମଧୁନୋରୁପମଥ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଶ୍ରେଷ୍ଠାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍
ଯଦି କେହି ବଡ଼ କିଛି ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଉପବାସ ରଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଦୁଧ, ମଧ ମିଶାଇ ମଥାଯାଏ। ପରେ, 'ବଡ଼, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ।
ଵସିଷ୍ଠାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୈ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍ସମ୍ପଦେ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେଦାଯତନାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍
ଅଥ ପ୍ରତିସୃପ୍ଯାଞ୍ଜଲୌ ମନ୍ଥମାଧାଯ ଜପତ୍ଯମୋ ନାମାସ୍ଯମା ହି ତେ ସର୍ଵମିଦଁ ସ ହି ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରାଜାଧିପତିଃ ସ ମା ଜ୍ଯୈଷ୍ଠ୍ଯଁ ଶ୍ରୈଷ୍ଠ୍ଯଁ ରାଜ୍ଯମାଧିପତ୍ଯଂ ଗମଯତ୍ଵହମେଵେଦଁ ସର୍ଵମସାନୀତି
ତାପରେ ହାତ ଧୋଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ମିଶ୍ରଣକୁ ହାତରେ ଧରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି— 'ଅମୁ, ତୁମର ନାମ ଅମୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମର। ତୁମେ ବଡ଼, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ଓ ଶାସକ। ମୋତେ ବଡ଼ପଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ରାଜ୍ୟ ଓ ଶାସନ ଦିଅ। ଏହା ସମସ୍ତ ମୋତେ ମିଳୁ।'
ଅଥ ଖଲ୍ଵେତଯର୍ଚା ପଚ୍ଛ ଆଚାମତି ତତ୍ସଵିତୁର୍ଵୃଣୀମ ଇତ୍ଯାଚାମତି ଵଯଂ ଦେଵସ୍ଯ ଭୋଜନମିତ୍ଯାଚାମତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଁ ସର୍ଵଧାତମମିତ୍ଯାଚାମତି ତୁରଂ ଭଗସ୍ଯ ଧୀମହୀତି ସର୍ଵଂ ପିବତି
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ସେ ଏହାକୁ ଚୁଉନ୍ତି— 'ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜକୁ ଚୟନ କରୁ', ଚୁଉନ୍ତି; 'ଦେବତାଙ୍କର ଭୋଜନ ଆମେ ଭୋଗ କରୁ', ଚୁଉନ୍ତି; 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତର ସାର', ଚୁଉନ୍ତି; 'ତୁରନ୍ତ, ଭାଗ୍ୟ ଆମେ ପାଉ', ଏଭଳି ସମସ୍ତ ମିଶ୍ରଣ ପିଇଯାନ୍ତି।
ନିର୍ଣିଜ୍ଯ କଁସଂ ଚମସଂ ଵା ପଶ୍ଚାଦଗ୍ନେଃ ସଂଵିଶତି ଚର୍ମଣି ଵା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଵା ଵାଚଂଯମୋଽପ୍ରସାହଃ ସ ଯଦି ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପଶ୍ଯେତ୍ସମୃଦ୍ଧଂ କର୍ମେତି ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଅଗ୍ନି ପଛରେ କାଠର ବାଟି, ଚର୍ମ ବା ମାଟିରେ ବସି, କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଯଦି ସେ ଏକ ଜଣେ ଜଣାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ବୁଝିବା ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଯଦା କର୍ମସୁ କାମ୍ଯେଷୁ ସ୍ତ୍ରିଯଁ ସ୍ଵପ୍ନେଷୁ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସମୃଦ୍ଧିଂ ତତ୍ର ଜାନୀଯାତ୍ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନନିଦର୍ଶନେ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଵପ୍ନନିଦର୍ଶନେ
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି— ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଣା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛି।
ପଞ୍ଚାଲାନାଁ ସମିତିମେଯାଯ ତଁ ହ ପ୍ରଵାହଣୋ ଜୈଵଲିରୁଵାଚ କୁମାରାନୁ ତ୍ଵାଶିଷତ୍ପିତେତ୍ଯନୁ ହି ଭଗଵ ଇତି
ପଞ୍ଚାଳମାନେଂର ସଭାକୁ ଯିବା ପରେ, ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଳି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମ ପିତା ତୁମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ କି?' ସେ କହିଲେ, 'ହଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଵେତ୍ଥ ଯଦିତୋଽଧି ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଯନ୍ତୀତି ନ ଭଗଵ ଇତି ଵେତ୍ଥ ଯଥା ପୁନରାଵର୍ତନ୍ତ3 ଇତି ନ ଭଗଵ ଇତି ଵେତ୍ଥ ପଥୋର୍ଦେଵଯାନସ୍ଯ ପିତୃଯାଣସ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯାଵର୍ତନା3 ଇତି ନ ଭଗଵ ଇତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠି ଯାନ୍ତି, ଜାଣୁଛ?' ସେ କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।' 'ସେମାନେ କିପରି ପୁଣି ଫେରନ୍ତି, ଜାଣୁଛ?' 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।' 'ଦେବପଥ ଓ ପିତୃପଥର ଭିନ୍ନତା ଜାଣୁଛ?' 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଵେତ୍ଥ ଯଥାସୌ ଲୋକୋ ନ ସମ୍ପୂର୍ଯତ3 ଇତି ନ ଭଗଵ ଇତି ଵେତ୍ଥ ଯଥା ପଞ୍ଚମ୍ଯାମାହୁତାଵାପଃ ପୁରୁଷଵଚସୋ ଭଵନ୍ତୀତି ନୈଵ ଭଗଵ ଇତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ସେ ଲୋକ କାହିଁକି ପୂରା ହୁଏ ନାହିଁ, ଜାଣୁଛ?' ସେ କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।' 'ପଞ୍ଚମ ଆହୁତିରେ କିପରି ପାଣି ମାନବ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଜାଣୁଛ?' 'ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।'
ଅଥାନୁ କିମନୁଶିଷ୍ଠୋଽଵୋଚଥା ଯୋ ହୀମାନି ନ ଵିଦ୍ଯାତ୍କଥଁ ସୋଽନୁଶିଷ୍ଟୋ ବ୍ରୁଵୀତେତି ସ ହାଯସ୍ତଃ ପିତୁରର୍ଧମେଯାଯ ତଁ ହୋଵାଚାନନୁଶିଷ୍ଯ ଵାଵ କିଲ ମା ଭଗଵାନବ୍ରଵୀଦନୁ ତ୍ଵାଶିଷମିତି
ଏପରେ ସେ ପଚାରିଲେ, 'ଶିକ୍ଷା ପାଇ ପରେ, ତୁମେ କଣ କହିଲେ?' ସେ କହିଲେ, 'ଏହି ସବୁ ଜାଣିନଥିବା ଲୋକ, ଶିକ୍ଷା ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି କହିପାରିବ?' ସେ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କହିଥିଲେ ଦେଇଛି,' ବୋଲି କହିଲେ।
ପଞ୍ଚ ମା ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧୁଃ ପ୍ରଶ୍ନାନପ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ତେଷାଂ ନୈକଞ୍ଚନାଶକଂ ଵିଵକ୍ତୁମିତି ସ ହୋଵାଚ ଯଥା ମା ତ୍ଵଂ ତଦୈତାନଵଦୋ ଯଥାହମେଷାଂ ନୈକଞ୍ଚନ ଵେଦ ଯଦ୍ଯହମିମାନଵେଦିଷ୍ଯଂ କଥଂ ତେ ନାଵକ୍ଷ୍ଯମିତି
ଏକ ରାଜପୁତ ବନ୍ଧୁ ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ ଏକଟିର ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିଲିନି। ସେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସବୁ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, କିପରି ତୁମକୁ କହିନଥାନ୍ତି?'
ସ ହ ଗୌତମୋ ରାଜ୍ଞୋଽର୍ଧମେଯାଯ ତସ୍ମୈ ହ ପ୍ରାପ୍ତାଯାର୍ହାଞ୍ଚକାର ସ ହ ପ୍ରାତଃ ସଭାଗ ଉଦେଯାଯ ତଁ ହୋଵାଚ ମାନୁଷସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ଗୌତମ ଵିତ୍ତସ୍ଯ ଵରଂ ଵୃଣୀଥା ଇତି ସ ହୋଵାଚ ତଵୈଵ ରାଜନ୍ମାନୁଷଂ ଵିତ୍ତଂ ଯାମେଵ କୁମାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵାଚମଭାଷଥାସ୍ତାମେଵ ମେ ବ୍ରୂହୀତି ସ ହ କୃଚ୍ଛ୍ରୀ ବଭୂଵ
ଗୌତମ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆସିବା ପରେ ଆଦର କରାଗଲା। ପରେ ସକାଳେ ଖାଇ ସାରି, ଉଦୟ କହିଲେ, 'ଗୌତମ, ମଣିଷ ଧନର ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ।' ସେ କହିଲେ, 'ରାଜା, ମଣିଷ ଧନ ତୁମରୁ ରହୁ, ତୁମେ ଶେଷରେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ମୋତେ କହ।' ସେ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତଁ ହ ଚିରଂ ଵସେତ୍ଯାଜ୍ଞାପଯାଞ୍ଚକାର ତଁ ହୋଵାଚ ଯଥା ମା ତ୍ଵଂ ଗୌତମାଵଦୋ ଯଥେଯଂ ନ ପ୍ରାକ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ପୁରା ଵିଦ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଗଚ୍ଛତି ତସ୍ମାଦୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଶାସନମଭୂଦିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରଖ।' ସେ କହିଲେ, 'ଗୌତମ, ତୁମେ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବିନି। ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଇନଥିଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶାସନ ଥିଲା।' ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅସୌ ଵାଵ ଲୋକୋ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯାଦିତ୍ଯ ଏଵ ସମିଦ୍ରଶ୍ମଯୋ ଧୂମୋଽହରର୍ଚିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଙ୍ଗାରା ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ସେ ଲୋକଟି ଅଗ୍ନି; ସେଠାର ଇନ୍ଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଂଗାର, ତାରାମାନେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵାଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଅହୁତେଃ ସୋମୋ ରାଜା ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆହୁତି ଦେନ୍ତି; ଏହି ଆହୁତିରୁ ସୋମ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଵାଯୁରେଵ ସମିଦଭ୍ରଂ ଧୂମୋ ଵିଦ୍ଯୁଦର୍ଚିରଶନିରଙ୍ଗାରାହ୍ରାଦନଯୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ବର୍ଷାମେଘ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବାତାସ, ମେଘ ଧୂଆଁ, ବିଜୁଳି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଗୁରୁକୁଳି ଅଂଗାର, ବର୍ଷା ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵାଃ ସୋମଁ ରାଜାନଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେର୍ଵର୍ଷଁ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ସୋମ ରାଜାଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେନ୍ତି; ଏହି ଆହୁତିରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ।
ପୃଥିଵୀ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯାଃ ସଂଵତ୍ସର ଏଵ ସମିଦାକାଶୋ ଧୂମୋ ରାତ୍ରିରର୍ଚିର୍ଦିଶୋଽଙ୍ଗାରା ଅଵାନ୍ତରଦିଶୋ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବର୍ଷ, ଆକାଶ ଧୂଆଁ, ରାତି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଂଗାର, ମଧ୍ୟଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ଵର୍ଷଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେରନ୍ନଁ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପୁରୁଷୋ ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଵାଗେଵ ସମିତ୍ପ୍ରାଣୋ ଧୂମୋ ଜିହ୍ଵାର୍ଚିଶ୍ଚକ୍ଷୁରଙ୍ଗାରାଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ମଣିଷ ଏକ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ତାଙ୍କର କଥା ହେଉଛି ଜଳାଣା, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ଜିଭ ହେଉଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା, ଆଖି ହେଉଛି ଅଙ୍ଗାର, କାନ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି।
ତସ୍ମିନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ନଗ୍ନୌ ଦେଵା ଅନ୍ନଂ ଜୁହ୍ଵତି ତସ୍ଯା ଆହୁତେ ରେତଃ ସମ୍ଭଵତି
ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ସେହି ଅର୍ପଣରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯୋଷା ଵାଵ ଗୌତମାଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯା ଉପସ୍ଥ ଏଵ ସମିଦ୍ଯଦୁପମନ୍ତ୍ରଯତେ ସ ଧୂମୋ ଯୋନିରର୍ଚିର୍ଯଦନ୍ତଃ କରୋତି ତେଽଙ୍ଗାରା ଅଭିନନ୍ଦା ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗାଃ
ଗୌତମ, ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ତାଙ୍କର ଗର୍ଭାଶୟ ହେଉଛି ଜଳାଣା, ତାଙ୍କୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ଯୋନି ହେଉଛି ଆଗୁନିର ଶିଖା, ଭିତରେ ଯାହା କରନ୍ତି ତାହା ଅଙ୍ଗାର, ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ଚିଙ୍ଗାରି।
'ବସିଷ୍ଠ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ। 'ସ୍ଥିରତା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ। 'ସମୃଦ୍ଧି' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ। 'ନିବାସ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ।