ପ୍ରଜାପତିର୍ଲୋକାନଭ୍ଯତପତ୍ତେଷାଂ ତପ୍ଯମାନାନାꣳରସାନ୍ପ୍ରାଵୃହଦଗ୍ନିଂ ପୃଥିଵ୍ଯା ଵାଯୁମନ୍ତରିକ୍ଷାତାଦିତ୍ଯଂ ଦିଵଃ
ପ୍ରଜାପତି ଜଗତଗୁଡ଼ିକୁ ତାପିଲେ; ସେମାନେ ତାପିତ ହେବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ସାର ନେଲେ: ପୃଥିବୀରୁ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ଦିଗନ୍ତରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ।
ସ ଏତାସ୍ତିସ୍ରୋ ଦେଵତା ଅଭ୍ଯତପତ୍ତାସାଂ ତପ୍ଯମାନାନାꣳରସାନ୍ପ୍ରାଵୃହଦଗ୍ନେର୍ଋଚୋ ଵାଯୋର୍ଯଜୂꣳଷି ସାମାନ୍ଯାଦିତ୍ଯାତ୍
ସେ ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କୁ ତାପିଲେ; ସେମାନେ ତାପିତ ହେବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ସାର ନେଲେ: ଅଗ୍ନିରୁ ଋକ୍, ବାୟୁରୁ ଯଜୁସ୍, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସାମ ।
ସ ଏତାଂ ତ୍ରଯୀଂ ଵିଦ୍ଯାମଭ୍ଯତପତ୍ତସ୍ଯାସ୍ତପ୍ଯମାନାଯା ରସାନ୍ପ୍ରାଵୃହଦ୍ଭୂରିତ୍ଯୃଗ୍ଭ୍ଯୋ ଭୁଵରିତି ଯଜୁର୍ଭ୍ଯଃ ସ୍ଵରିତି ସାମଭ୍ଯଃ
ସେ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନକୁ ତାପିଲେ; ଏହା ତାପିତ ହେବା ପରେ, ସେ ଏହାର ସାର ନେଲେ: ଋକ୍ରୁ 'ଭୂଃ', ଯଜୁସ୍ରୁ 'ଭୁଵଃ', ସାମରୁ 'ସ୍ୱଃ' ।
ତଦ୍ଯଦୃକ୍ତୋ ରିଷ୍ଯେଦ୍ଭୂଃ ସ୍ଵାହେତି ଗାର୍ହପତ୍ଯେ ଜୁହୁଯାଦୃଚାମେଵ ତଦ୍ରସେନର୍ଚାଂ ଵୀର୍ଯେଣର୍ଚାଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିରିଷ୍ଟꣳ ସନ୍ଦଧାତି
ଯଦି ଋକ୍ରେ କିଛି ତ୍ରୁଟି ହୁଏ, ତେବେ 'ଭୂଃ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ଋକ୍ର ସାର ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ହାରାଇଥିବା ଅଂଶକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ ।
ସ ଯଦି ଯଜୁଷ୍ଟୋ ରିଷ୍ଯେଦ୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵାହେତି ଜୁହୁଯାଦ୍ଯଜୁଷାମେଵ ତଦ୍ରସେନ ଯଜୁଷାଂ ଵୀର୍ଯେଣ ଯଜୁଷାଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିରିଷ୍ଟꣳ ସନ୍ଦଧାତି
ଯଦି ଯଜୁସ୍ରେ ତ୍ରୁଟି ହୁଏ, ତେବେ 'ଭୁଵଃ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ଯଜୁସ୍ର ସାର ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ହାରାଇଥିବା ଅଂଶକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ ।
ଅଥ ଯଦି ସାମତୋ ରିଷ୍ଯେତ୍ସ୍ଵଃ ସ୍ଵାହେତ୍ ଜୁହୁଯାତ୍ସାମ୍ନାମେଵ ତଦ୍ରସେନ ସାମ୍ନାଂ ଵୀର୍ଯେଣ ସାମ୍ନାଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିରିଷ୍ଟଂ ସନ୍ଦଧାତି
ଏବଂ ଯଦି ସାମରେ ତ୍ରୁଟି ହୁଏ, 'ସ୍ୱଃ, ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ସାମର ସାର ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ହାରାଇଥିବା ଅଂଶକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ ।
ତଦ୍ଯଥା ଲଵଣେନ ସୁଵର୍ଣꣳ ସନ୍ଦଧ୍ଯାତ୍ସୁଵର୍ଣେନ ରଜତꣳ ରଜତେନ ତ୍ରପୁ ତ୍ରପୁଣା ସୀସꣳ ସୀସେନ ଲୋହଂ ଲୋହେନ ଦାରୁ ଦାରୁ ଚର୍ମଣା
ଯେପରି ଲୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୁନାକୁ, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଚାନ୍ଦିକୁ, ଚାନ୍ଦି ଦ୍ୱାରା ତା, ତା ଦ୍ୱାରା ସିସା, ସିସା ଦ୍ୱାରା ଲୋହା, ଲୋହା ଦ୍ୱାରା କାଠ, କାଠ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ—
ଏଵମେଷାଂ ଲୋକାନାମାସାଂ ଦେଵତାନାମସ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯ୍ଯା ଵିଦ୍ଯାଯା ଵୀର୍ଯେଣ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିରିଷ୍ଟꣳ ସନ୍ଦଧାତି ଭେଷଜକୃତୋ ହ ଵା ଏଷ ଯଜ୍ଞୋ ଯତ୍ରୈଵଂଵିଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଭଵତି
ଏଭଳି ଏହି ଜଗତ, ଏହି ଦେବତା ଓ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ହାରାଇଥିବା ଅଂଶକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ଯଜ୍ଞ ଔଷଧ ସମାନ ହୁଏ ।
ଏଷ ହ ଵା ଉଦକ୍ପ୍ରଵଣୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯତ୍ରୈଵଂଵିଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଭଵତ୍ଯେଵଂଵିଦꣳ ହ ଵା ଏଷା ବ୍ରହ୍ମାଣମନୁଗାଥା ଯତୋ ଯତ ଆଵର୍ତତେ ତତ୍ତଦ୍ଗଚ୍ଛତି
ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଜଳକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ । ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକ ଗୀତି: ସେ ଯେଉଁଠାରୁ ଫେରେ, ସେଠାକୁ ଯାଏ ।
ମାନଵୋ ବ୍ରହ୍ମୈଵୈକ ଋତ୍ଵିକ୍କୁରୂନଶ୍ଵାଭିରକ୍ଷତ୍ଯେଵଂଵିଦ୍ଧ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞଂ ଯଜମାନꣳ ସର୍ଵାꣳଶ୍ଚର୍ତ୍ଵିଜୋଽଭିରକ୍ଷତି ତସ୍ମାଦେଵଂଵିଦମେଵ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କୁର୍ଵୀତ ନାନେଵଂଵିଦଂ ନାନେଵଂଵିଦମ୍
ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଏକାଉଁ ରିତ୍ୱିଜ୍ମାନେ, କୁରୁ ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଯଜ୍ଞ, ଯଜମାନ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ତେଣୁ ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ ।
ଯୋ ହ ଵୈ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚ ଵେଦ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଶ୍ଚ ହ ଵୈ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ଚ ଭଵତି ପ୍ରାଣୋ ଵାଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଶ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ଚ
ଯେଉଁଠିଏ ବଡ଼ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ନିଜେ ବଡ଼ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଯୋ ହ ଵୈ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵେଦ ଵସିଷ୍ଠୋ ହ ସ୍ଵାନାଂ ଭଵତି ଵାଗ୍ଵାଵ ଵସିଷ୍ଠଃ
ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟତା କ'ଣ ଅଟେ ଜାଣେ, ସେ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ। କଥା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଯୋ ହ ଵୈ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଵେଦ ପ୍ରତି ହ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସ୍ମିଁଶ୍ଚ ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିଁଶ୍ଚ ଚକ୍ଷୁର୍ଵାଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠା
ଯିଏ ଆଧାର କ'ଣ ଅଟେ ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ। ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଆଧାର।
ଯୋ ହ ଵୈ ସମ୍ପଦଂ ଵେଦ ସଁହାସ୍ମୈ କାମାଃ ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୈଵାଶ୍ଚ ମାନୁଷାଶ୍ଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଵାଵ ସମ୍ପତ୍
ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧି କ'ଣ ଅଟେ ଜାଣେ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦେବମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ଚାହିଦା ନେଇ ଆସନ୍ତି। କାନ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧି।
ଯୋ ହ ଵା ଆଯତନଂ ଵେଦାଯତନଁ ହ ସ୍ଵାନାଂ ଭଵତି ମନୋ ହ ଵା ଆଯତନମ୍
ଯିଏ ଆଶ୍ରୟ କ'ଣ ଅଟେ ଜାଣେ, ସେ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ। ମନ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ।
ଅଥ ହ ପ୍ରାଣା ଅହଁଶ୍ରେଯସି ଵ୍ଯୂଦିରେଽହଁଶ୍ରେଯାନସ୍ମ୍ଯହଁ ଶ୍ରେଯାନସ୍ମୀତି
ତାପରେ ପ୍ରାଣମାନେ ଆପଣେ ଆପଣେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ତେ ହ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରଜାପତିଂ ପିତରମେତ୍ଯୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍କୋ ନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତି ତାନ୍ହୋଵାଚ ଯସ୍ମିନ୍ଵ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତେ ଶରୀରଂ ପାପିଷ୍ଠତରମିଵ ଦୃଶ୍ଯେତ ସ ଵଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତି
ସେହି ପ୍ରାଣମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, 'ଭଗବନ୍ତ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ?' ସେ କହିଲେ, 'ଯାହା ଚାଲିଯିବାରେ ଦେହଟି ସବୁଠୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ସା ହ ଵାଗୁଚ୍ଚକ୍ରାମ ସା ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରୋଷ୍ଯ ପର୍ଯେତ୍ଯୋଵାଚ କଥମଶକତର୍ତେ ମଜ୍ଜୀଵିତୁମିତି ଯଥା କଲା ଅଵଦନ୍ତଃ ପ୍ରାଣନ୍ତଃ ପ୍ରାଣେନ ପଶ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ଶୃଣ୍ଵନ୍ତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୋ ମନସୈଵମିତି ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ଵାକ୍
ତାପରେ କଥା ବାହାରିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, 'ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ?' ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଚୁପ୍ ଥାନ୍ତି, କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, କାନରେ ଶୁଣନ୍ତି, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ସେପରି ହେଲା। ପୁଣି କଥା ଭିତରକୁ ଯାଇଲା।
ଚକ୍ଷୁର୍ହୋଚ୍ଚକ୍ରାମ ତତ୍ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରୋଷ୍ଯ ପର୍ଯେତ୍ଯୋଵାଚ କଥମଶକତର୍ତେ ମଜ୍ଜୀଵିତୁମିତି ଯଥାନ୍ଧା ଅପଶ୍ଯନ୍ତଃ ପ୍ରାଣନ୍ତଃ ପ୍ରାଣେନ ଵଦନ୍ତୋ ଵାଚା ଶୃଣ୍ଵନ୍ତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୋ ମନସୈଵମିତି ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ଚକ୍ଷୁଃ
ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ ବାହାରିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, 'ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ?' ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, କାନରେ ଶୁଣନ୍ତି, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ସେପରି ହେଲା। ପୁଣି ଚକ୍ଷୁ ଭିତରକୁ ଯାଇଲା।
ଶ୍ରୋତ୍ରଁ ହୋଚ୍ଚକ୍ରାମ ତତ୍ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରୋଷ୍ଯ ପର୍ଯେତ୍ଯୋଵାଚ କଥମଶକତର୍ତେ ମଜ୍ଜୀଵିତୁମିତି ଯଥା ବଧିରା ଅଶୃଣ୍ଵନ୍ତଃ ପ୍ରାଣନ୍ତଃ ପ୍ରାଣେନ ଵଦନ୍ତୋ ଵାଚା ପଶ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ଧ୍ଯାଯନ୍ତୋ ମନସୈଵମିତି ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ଶ୍ରୋତ୍ରମ୍
ତାପରେ କାନ ବାହାରିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, 'ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ?' ଯେପରି ବହିରା ଲୋକ ଶୁଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ସେପରି ହେଲା। ପୁଣି କାନ ଭିତରକୁ ଯାଇଲା।
ମନୋ ହୋଚ୍ଚକ୍ରାମ ତତ୍ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରୋଷ୍ଯ ପର୍ଯେତ୍ଯୋଵାଚ କଥମଶକତର୍ତେ ମଜ୍ଜୀଵିତୁମିତି ଯଥା ବାଲା ଅମନସଃ ପ୍ରାଣନ୍ତଃ ପ୍ରାଣେନ ଵଦନ୍ତୋ ଵାଚା ପଶ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ଶୃଣ୍ଵନ୍ତଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣୈଵମିତି ପ୍ରଵିଵେଶ ହ ମନଃ
ତାପରେ ମନ ବାହାରିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, 'ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲେ?' ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ମନ ନଥିବା ପରି ଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, କାନରେ ଶୁଣନ୍ତି—ସେପରି ହେଲା। ପୁଣି ମନ ଭିତରକୁ ଯାଇଲା।
ଅଥ ହ ପ୍ରାଣ ଉଚ୍ଚିକ୍ରମିଷନ୍ସ ଯଥା ସୁହଯଃ ପଡ୍ଵୀଶଶଙ୍କୂନ୍ସଂଖିଦେଦେଵମିତରାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ସମଖିଦତ୍ତଁହାଭିସମେତ୍ଯୋଚୁର୍ଭଗଵନ୍ନେଧି ତ୍ଵଂ ନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋଽସି ମୋତ୍କ୍ରମୀରିତି
ତାପରେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କ ଖୁଟିକୁ ଉଖଳିଦିଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣମାନେକୁ ଉଖଳିଦେଲା। ସେମାନେ ଆସି କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍ତ, ରୁହନ୍ତୁ! ଆପଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଦୟାକରି ବାହାରିଯିବେ ନାହିଁ।'
ଅଥ ହୈନଂ ଵାଗୁଵାଚ ଯଦହଂ ଵସିଷ୍ଠୋଽସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵସିଷ୍ଠୋଽସୀତ୍ଯଥ ହୈନଂ ଚକ୍ଷୁରୁଵାଚ ଯଦହଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୀତି
ତାପରେ କଥା କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କରେ, ସେ ଆପଣ।' ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ଆଧାର କରେ, ସେ ଆପଣ।'
ଅଥ ହୈନଁଶ୍ରୋତ୍ରମୁଵାଚ ଯଦହଂ ସମ୍ପଦସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତତ୍ସମ୍ପଦସୀତ୍ଯଥ ହୈନଂ ମନ ଉଵାଚ ଯଦହମାଯତନମସ୍ମି ତ୍ଵଂ ତଦାଯତନମସୀତି
ତାପରେ କାନ କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ସମୃଦ୍ଧି କରେ, ସେ ଆପଣ।' ତାପରେ ମନ କହିଲା, 'ମୋତେ ଯାହା ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ଆପଣ।'
ନ ଵୈ ଵାଚୋ ନ ଚକ୍ଷୂଁଷି ନ ଶ୍ରୋତ୍ରାଣି ନ ମନାଁସୀତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ପ୍ରାଣା ଇତ୍ଯେଵାଚକ୍ଷତେ ପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯେଵୈତାନି ସର୍ଵାଣି ଭଵତି
ଲୋକେ 'କଥା', 'ଚକ୍ଷୁ', 'କାନ', 'ମନ' କହନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ 'ପ୍ରାଣ' ବୋଲନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଏହି ସବୁ ହୋଇଯାଏ।
ସ ହୋଵାଚ କିଂ ମେଽନ୍ନଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦିଦମା ଶ୍ଵଭ୍ଯ ଆ ଶକୁନିଭ୍ଯ ଇତି ହୋଚୁସ୍ତଦ୍ଵା ଏତଦନସ୍ଯାନ୍ନମନୋ ହ ଵୈ ନାମ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ନ ହ ଵା ଏଵଂଵିଦି କିଞ୍ଚନାନନ୍ନଂ ଭଵତୀତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ମୋର ଖାଦ୍ୟ କ'ଣ ହେବ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅଛି, କୁକୁରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପକ୍ଷୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ।' ଏହି ସବୁ ପ୍ରାଣର ଖାଦ୍ୟ। 'ମନ' ନାମଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିବା; ଏପରି ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ବିନା ନାହିଁ।
ସ ହୋଵାଚ କିଂ ମେ ଵାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତୀତ୍ଯାପ ଇତି ହୋଚୁସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତଦଶିଷ୍ଯନ୍ତଃ ପୁରସ୍ତାଚ୍ଚୋପରିଷ୍ଟାଚ୍ଚାଦ୍ଭିଃ ପରିଦଧତି ଲମ୍ଭୁକୋ ହ ଵାସୋ ଭଵତ୍ଯନଗ୍ନୋ ହ ଭଵତି
ସେ ପଚାରିଲେ, 'ମୋର ପୋଷାକ କ'ଣ ହେବ?' ସେମାନେ କହିଲେ, 'ପାଣି।' ଏହିକାରଣରୁ ଯେଉଁମାନେ ଭୁଖା, ସେମାନେ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଆଗରୁ ଓ ଉପରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଢାକିନ୍ତି। ପାଣି ହେଉଛି ପୋଷାକ, ଏହା ନଥିଲେ ମଣିଷ ନଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଧୈତତ୍ସତ୍ଯକାମୋ ଜାବାଲୋ ଗୋଶ୍ରୁତଯେ ଵୈଯାଘ୍ରପଦ୍ଯାଯୋକ୍ତ୍ଵୋଵାଚ ଯଦ୍ଯପ୍ଯେନଚ୍ଛୁଷ୍କାଯ ସ୍ଥାଣଵେ ବ୍ରୂଯାଜ୍ଜାଯେରନ୍ନେଵାସ୍ମିଞ୍ଛାଖାଃ ପ୍ରରୋହେଯୁଃ ପଲାଶାନୀତି
ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲ କହିଲେ, 'ଏହି କଥା ଯଦି ଶୁଖିଆ ଗଛର ଗଡ଼କୁ କୁହାଯିବ, ତେବେ ସେଠି ଶାଖା ଏବଂ ପତ୍ର ମୁଡ଼ିଯିବ।'
ଅଥ ଯଦି ମହଜ୍ଜିଗମିଷେଦମାଵାସ୍ଯାଯାଂ ଦୀକ୍ଷିତ୍ଵା ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଁ ରାତ୍ରୌ ସର୍ଵୌଷଧସ୍ଯ ମନ୍ଥଂ ଦଧିମଧୁନୋରୁପମଥ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଶ୍ରେଷ୍ଠାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍
ଯଦି କେହି ବଡ଼ କିଛି ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଉପବାସ ରଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଦୁଧ, ମଧ ମିଶାଇ ମଥାଯାଏ। ପରେ, 'ବଡ଼, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ।
ଵସିଷ୍ଠାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୈ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍ସମ୍ପଦେ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେଦାଯତନାଯ ସ୍ଵାହେତ୍ଯଗ୍ନାଵାଜ୍ଯସ୍ଯ ହୁତ୍ଵା ମନ୍ଥେ ସମ୍ପାତମଵନଯେତ୍
'ବସିଷ୍ଠ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ। 'ସ୍ଥିରତା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ। 'ସମୃଦ୍ଧି' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ। 'ନିବାସ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଆହୁତି ଦେଇ, ମଥାଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଯାଏ।