ସୋମ୍ଯ ତେ ପାଦଂ ବ୍ରଵାଣୀତି ବ୍ରଵୀତୁ ମେ ଭଗଵାନିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ ପ୍ରାଣଃ କଲା ଚକ୍ଷୁଃ କଲା ଶ୍ରୋତ୍ରଂ କଲା ମନଃ କଲୈଷ ଵୈ ସୋମ୍ଯ ଚତୁଷ୍କଲଃ ପାଦୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆଯତନଵାନ୍ନାମ
'ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପାଦ କହିବି।' ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।' ମଦ୍ଗୁ କହିଲେ, 'ଶ୍ୱାସ ଏକ ଅଂଶ, ଦୃଷ୍ଟି ଏକ ଅଂଶ, ଶ୍ରବଣ ଏକ ଅଂଶ, ମନ ଏକ ଅଂଶ। ପ୍ରିୟ, ଏହି ଚାରି ଅଂଶ, ବ୍ରହ୍ମର ଏକ ପାଦ, ଯାହାକୁ "ଆଶ୍ରୟ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ସ ଯୈ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆଯତନଵାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତ ଆଯତନଵାନସ୍ମିꣳଲ୍ଲୋକେ ଭଵତ୍ଯାଯତନଵତୋ ହ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆଯତନଵାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ଆଶ୍ରୟ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ; ସେ ଆଶ୍ରୟ ଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ଜିତିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ଆଶ୍ରୟ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ।
ପ୍ରାପ ହାଚାର୍ଯକୁଲଂ ତମାଚାର୍ଯୋଽଭ୍ଯୁଵାଦ ସତ୍ଯକାମ3 ଇତି ଭଗଵ ଇତି ହ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ
ସେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆସି କହିଲେ, 'ସତ୍ୟକାମ।' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍।'
ବ୍ରହ୍ମଵିଦିଵ ଵୈ ସୋମ୍ଯ ଭାସି କୋ ନୁ ତ୍ଵାନୁଶଶାସେତ୍ଯନ୍ଯେ ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯ ଇତି ହ ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ଭଗଵାꣳସ୍ତ୍ଵେଵ ମେ କାମେ ବ୍ରୂଯାତ୍
'ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛି?' ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ଜଣାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
ଶ୍ରୁତꣳ ହ୍ଯେଵ ମେ ଭଗଵଦ୍ଦୃଶେଭ୍ଯ ଆଚାର୍ଯାଦ୍ଧୈଵ ଵିଦ୍ଯା ଵିଦିତା ସାଧିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାପତୀତି ତସ୍ମୈ ହୈତଦେଵୋଵାଚାତ୍ର ହ ନ କିଞ୍ଚନ ଵୀଯାଯେତି ଵୀଯାଯେତି
ମୁଁ ପ୍ରଭାବନ୍ତ ଦ୍ରଷ୍ଟାମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ମିଳେ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଭଲରେ ବୁଝିବାରେ ଏବଂ ଲାଭ କରିବାରେ ସାର୍ଥକ ହୁଏ। ତାହାକୁ ଦେବତା କହିଲେ: "ଏଠିଏ ଏହାଠାରୁ ଉପରି କିଛି ନାହିଁ, ଏହାଠାରୁ ଉପରି କିଛି ନାହିଁ।"
ଉପକୋସଲୋ ହ ଵୈ କାମଲାଯନଃ ସତ୍ଯକାମେ ଜାବାଲେ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯମୁଵାସ ତସ୍ଯ ହ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷାଣ୍ଯଗ୍ନୀନ୍ପରିଚଚାର ସ ହ ସ୍ମାନ୍ଯାନନ୍ତେଵାସିନଃ ସମାଵର୍ତଯꣳସ୍ତଂ ହ ସ୍ମୈଵ ନ ସମାଵର୍ତଯତି
କାମଲାୟନଙ୍କ ପୁଅ ଉପକୋଶଳ ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲଙ୍କଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିକୁ ସେବା କଲେ। ଶିକ୍ଷକ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଘରକୁ ପଠାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପକୋଶଳକୁ ଘରକୁ ପଠାଇଲେ ନାହିଁ।
ତଂ ଜାଯୋଵାଚ ତପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କୁଶଲମଗ୍ନୀନ୍ପରିଚଚାରୀନ୍ମା ତ୍ଵାଗ୍ନଯଃ ପରିପ୍ରଵୋଚନ୍ପ୍ରବ୍ରୂହ୍ଯସ୍ମା ଇତି ତସ୍ମୈ ହାପ୍ରୋଚ୍ଯୈଵ ପ୍ରଵାସାଞ୍ଚକ୍ରେ
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଜାୟା କହିଲେ: "ଏହି ଶିଷ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିଛି, ଅଗ୍ନିକୁ ଭଲରେ ସେବା କରିଛି। ଅଗ୍ନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ।" କିନ୍ତୁ ଏହା ଶୁଣି ଶିକ୍ଷକ ଯାତ୍ରାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ହ ଵ୍ଯାଧିନାନଶିତୁଂ ଦଧ୍ରେ ତମାଚାର୍ଯଜାଯୋଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନ୍ନଶାନ କିଂ ନୁ ନାଶ୍ନାସୀତି ସ ହୋଵାଚ ବହଵ ଇମେଽସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷେ କାମା ନାନାତ୍ଯଯା ଵ୍ଯାଧିଭିଃ ପ୍ରତିପୂର୍ଣୋଽସ୍ମି ନାଶିଷ୍ଯାମୀତି
ଉପକୋଶଳ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଠାନିଲେ। ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଜାୟା ପଚାରିଲେ: "ଶିଷ୍ୟ, ତୁମେ ଖାଉନାହିଁ କାହିଁକି?" ସେ କହିଲେ: "ଏହି ଦେହରେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଥରେ ଆସିଥାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୁଁ ଏହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ଖାଇବି ନାହିଁ।"
ଅଥ ହାଗ୍ନଯଃ ସମୂଦିରେ ତପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କୁଶଲଂ ନଃ ପର୍ଯଚାରୀଦ୍ଧନ୍ତାସ୍ମୈ ପ୍ରବ୍ରଵାମେତି ତସ୍ମୈ ହୋଚୁଃ
ତାପରେ ଅଗ୍ନିମାନେ କହିଲେ: "ଏହି ଶିଷ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିଛି, ଆମକୁ ଭଲରେ ସେବା କରିଛି। ଚାଲ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା।" ଏବଂ ସେମାନେ ଉପକୋଶଳକୁ କହିଲେ:
ପ୍ରାଣୋ ବ୍ରହ୍ମ କଂ ବ୍ରହ୍ମ ଖଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ସ ହୋଵାଚ ଵିଜାନାମ୍ଯହଂ ଯତ୍ପ୍ରାଣୋ ବ୍ରହ୍ମ କଂ ଚ ତୁ ଖଂ ଚ ନ ଵିଜାନାମୀତି ତେ ହୋଚୁର୍ଯଦ୍ଵାଵ କଂ ତଦେଵ ଖଂ ଯଦେଵ ଖଂ ତଦେଵ କମିତି ପ୍ରାଣଂ ଚ ହାସ୍ମୈ ତଦାକାଶଂ ଚୋଚୁଃ
ଅଗ୍ନିମାନେ କହିଲେ: "ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଆକାଶ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।" ଉପକୋଶଳ କହିଲେ: "ମୁଁ ଜାଣିଛି ଯେ ଶ୍ୱାସ ବ୍ରହ୍ମ, କିନ୍ତୁ ଆକାଶ ଏବଂ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ ବିଷୟରେ ଜାଣିନାହିଁ।" ଅଗ୍ନିମାନେ କହିଲେ: "ଯାହା ଆକାଶ, ସେଇ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ; ଯାହା ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ, ସେଇ ଆକାଶ।" ଏଭଳି ସେମାନେ ଉପକୋଶଳକୁ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଆକାଶ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।
ଅଥ ହୈନଂ ଗାର୍ହପତ୍ଯୋଽନୁଶଶାସ ପୃଥିଵ୍ଯଗ୍ନିରନ୍ନମାଦିତ୍ଯ ଇତି ଯ ଏଷ ଆଦିତ୍ଯେ ପୁରୁଷୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୋଽହମସ୍ମି ସ ଏଵାହମସ୍ମୀତି
ତାପରେ ଗୃହପତି ଅଗ୍ନି ଉପକୋଶଳକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ: "ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଖାଦ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମୁଁ, ସେଇ ମୁଁ।"
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନୁପାସ୍ତେଽପହତେ ପାପକୃତ୍ଯାଂ ଲୋକୀ ଭଵତି ସର୍ଵମାଯୁରେତି ଜ୍ଯୋଗ୍ଜୀଵତି ନାସ୍ଯାଵରପୁରୁଷାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତ ଉପ ଵଯଂ ତଂ ଭୁଞ୍ଜାମୋଽସ୍ମିꣳଶ୍ଚ ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିꣳଶ୍ଚ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଲୋକ ପାଇଁ ଯାଏ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଲାଭ କରେ, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଲୋକରେ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରିଥାଉ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ।
ଅଥ ହୈନମ ଽନୁଶଶାସାପୋ ଦିଶୋ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତି ଯ ଏଷ ଚନ୍ଦ୍ରମସି ପୁରୁଷୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୋଽହମସ୍ମି ସ ଏଵାହମସ୍ମୀତି
ତାପରେ ହୋମ ଅଗ୍ନି ଉପକୋଶଳକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ: "ଦିଗ, ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମୁଁ, ସେଇ ମୁଁ।"
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନୁପାସ୍ତେଽପହତେ ପାପକୃତ୍ଯାଂ ଲୋକୀଭଵତି ସର୍ଵମାଯୁରେତି ଜ୍ଯୋଗ୍ଜୀଵତି ନାସ୍ଯାଵରପୁରୁଷାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତ ଉପ ଵଯଂ ତଂ ଭୁଞ୍ଜାମୋଽସ୍ମିꣳଶ୍ଚ ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିꣳଶ୍ଚ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଲୋକ ପାଇଁ ଯାଏ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଲାଭ କରେ, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଲୋକରେ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରିଥାଉ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ।
ଅଥ ହୈନମ ନୁଶଶାସ ପ୍ରାଣ ଆକାଶୋ ଦ୍ଯୌର୍ଵିଦ୍ଯୁଦିତି ଯ ଏଷ ଵିଦ୍ଯୁତି ପୁରୁଷୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୋଽହମସ୍ମି ସ ଏଵାହମସ୍ମୀତି
ତାପରେ ଶ୍ୱାସ ଅଗ୍ନି ଉପକୋଶଳକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ: "ଶ୍ୱାସ, ଆକାଶ, ଦିବ, ବିଜୁଳି—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବିଜୁଳିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମୁଁ, ସେଇ ମୁଁ।"
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନୁପାସ୍ତେଽପହତେ ପାପକୃତ୍ଯାଂ ଲୋକୀଭଵତି ସର୍ଵମଯୁରେତି ଜ୍ଯୋଗ୍ଜୀଵତି ନାସ୍ଯାଵରପୁରୁଷାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତ ଉପ ଵଯଂ ତଂ ଭୁଞ୍ଜାମୋଽସ୍ମିꣳଶ୍ଚ ଲୋକେଽମୁଷ୍ମିꣳଶ୍ଚ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଲୋକ ପାଇଁ ଯାଏ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଲାଭ କରେ, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଲୋକରେ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରିଥାଉ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ।
ତେ ହୋଚୁରୁପକୋସଲୈଷା ସୋମ୍ଯ ତେଽସ୍ମଦ୍ଵିଦ୍ଯାତ୍ମଵିଦ୍ଯା ଚାଚାର୍ଯସ୍ତୁ ତେ ଗତିଂ ଵକ୍ତେତ୍ଯାଜଗାମ ହାସ୍ଯାଚାର୍ଯସ୍ତମାଚାର୍ଯୋଽଭ୍ଯୁଵାଦୋପକୋସଲ3 ଇତି
ଅଗ୍ନିମାନେ ଉପକୋଶଳକୁ କହିଲେ: "ସୁମିତ୍ର, ଏହା ଆମର ଜ୍ଞାନ, ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ। କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷକ ତୁମକୁ ପଥ କହିବେ।" ତାପରେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ଶିକ୍ଷକ କହିଲେ: "ଉପକୋଶଳ!"
ଭଗଵ ଇତି ହ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ ଇଵ ସୋମ୍ଯ ତେ ମୁଖଂ ଭାତି କୋ ନୁ ତ୍ଵାନୁଶଶାସେତି କୋ ନୁ ମାନୁଶିଷ୍ଯାଦ୍ଭୋ ଇତୀହାପେଵ ନିହ୍ନୁତ ଇମେ ନୂନମୀଦୃଶା ଅନ୍ଯାଦୃଶା ଇତୀହାଗ୍ନୀନଭ୍ଯୂଦେ କିଂ ନୁ ସୋମ୍ଯ କିଲ ତେଽଵୋଚନ୍ନିତି
ଉପକୋଶଳ କହିଲେ: "ଭଗବନ୍।" ଶିକ୍ଷକ କହିଲେ: "ତୁମର ମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପରି ଆଲୋକିତ। କିଏ ତୁମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲା?" ଉପକୋଶଳ କହିଲେ: "ଭଗବନ୍, କିଏ ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇପାରିବ?" ଅଗ୍ନିମାନେ ଆପସରେ ଅନୁମାନ କଲେ: "ଏମାନେ ଏହିପରି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପରି।" ତାପରେ ଉପକୋଶଳ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: "ସୁମିତ୍ର, ତୁମକୁ କଣ କହିଲେ?"
ଇଦମିତି ହ ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ଲୋକାନ୍ଵାଵ କିଲ ସୋମ୍ଯ ତେଽଵୋଚନ୍ନହଂ ତୁ ତେ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ପୁଷ୍କରପଲାଶ ଆପୋ ନ ଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତ ଏଵମେଵଂଵିଦି ପାପଂ କର୍ମ ନ ଶ୍ଲିଷ୍ଯତ ଇତି ବ୍ରଵୀତୁ ମେ ଭଗଵାନିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ଉପକୋଶଳ କହିଲେ: "ଏହି।" ଶିକ୍ଷକ କହିଲେ: "ସୁମିତ୍ର, ତୁମକୁ ଲୋକ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିବି। ଯେପରି ମାନ୍ଦାର ଗଛର ପତ୍ରରେ ଜଳ ଲଗି ରହିନଥାଏ, ସେପରି ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଲଗି ରହିନଥାଏ।" ଉପକୋଶଳ କହିଲେ: "ଭଗବନ୍, ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ।" ଶିକ୍ଷକ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ:
ଯ ଏଷୋଽକ୍ଷିଣି ପୁରୁଷୋ ଦୃଶ୍ଯତ ଏଷ ଆତ୍ମେତି ହୋଵାଚୈତଦମୃତମଭଯମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ତଦ୍ଯଦ୍ଯପ୍ଯସ୍ମିନ୍ସର୍ପିର୍ଵୋଦକଂ ଵା ସିଞ୍ଚତି ଵର୍ତ୍ମନୀ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଆତ୍ମା। ଏହି ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହାପରେ ଘିଅ କିମ୍ବା ପାଣି ଢାଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ନିଜ ପଥରେ ଚାଲିଯାଏ।
ଏତꣳ ସଂଯଦ୍ଵାମ ଇତ୍ଯାଚକ୍ଷତ ଏତꣳ ହି ସର୍ଵାଣି ଵାମାନ୍ଯଭିସଂଯନ୍ତି ସର୍ଵାଣ୍ଯେନଂ ଵାମାନ୍ଯଭିସଂଯନ୍ତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଏହାକୁ "ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷର ଏକତ୍ର ସ୍ଥାନ" ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ଏଠି ଏକତ୍ର ହୁଏ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ତାଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
ଏଷ ଉ ଏଵ ଵାମନୀରେଷ ହି ସର୍ଵାଣି ଵାମାନି ନଯତି ସର୍ଵାଣି ଵାମାନି ନଯତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ସେଇ ଏକତ୍ର କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷକୁ ସେ ନେଇଯାଏ; ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ଜାଣିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷକୁ ସେ ନେଇଯାଏ।
ଏଷ ଉ ଏଵ ଭାମନୀରେଷ ହି ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାତି ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ପ୍ରଭାମୟ ପୁରୁଷ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେଠି ସେ ଚମକନ୍ତି ।
ଅଥ ଯଦୁ ଚୈଵାସ୍ମିଞ୍ଛଵ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯଦି ଚ ନାର୍ଚିଷମେଵାଭିସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଚିଷୋଽହରହ୍ନ ଆପୂର୍ଯମାଣପକ୍ଷମାପୂର୍ଯମାଣପକ୍ଷାଦ୍ଯାନ୍ଷଡୁଦଙ୍ଙେତି ମାସାꣳସ୍ତାନ୍ମାସେଭ୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରꣳ ସଂଵତ୍ସରାଦାଦିତ୍ଯମାଦିତ୍ଯାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଵିଦ୍ଯୁତଂ ତତ୍ ପୁରୁଷୋଽମାନଵଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅଗ୍ନି ସହିତ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ବିନା ଯେଉଁ ଦିଆଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନିକୁ ପହଞ୍ଚେ । ଅଗ୍ନିରୁ ଦିନକୁ, ଦିନରୁ ବୃଦ୍ଧି ଚନ୍ଦ୍ରପକ୍ଷକୁ, ସେଠାରୁ ମାସକୁ, ମାସରୁ ବର୍ଷକୁ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଦ୍ୟୁତକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେଠାରେ ଏକ ଅମାନବ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି ।
ସ ଏନାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଗମଯତ୍ଯେଷ ଦେଵପଥୋ ବ୍ରହ୍ମପଥ ଏତେନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯମାନା ଇମଂ ମାନଵମାଵର୍ତଂ ନାଵର୍ତନ୍ତେ ନାଵର୍ତନ୍ତେ
ସେ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି । ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କର ପଥ, ବ୍ରହ୍ମପଥ । ଏହି ପଥରେ ଚାଲିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ଏହି ମାନବ ଜନ୍ମରେ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ, କେବେ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ ।
ଏଷ ହ ଵୈ ଯଜ୍ଞୋ ଯୋଽଯଂ ପଵତେ ଏଷ ହ ଯନ୍ନିଦꣳ ସର୍ଵଂ ପୁନାତି । ଯଦେଷ ଯନ୍ନିଦꣳ ସର୍ଵଂ ପୁନାତି ତସ୍ମାଦେଷ ଏଵ ଯଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ମନଶ୍ଚ ଵାକ୍ଚ ଵର୍ତନୀ
ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ । ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ । ଯେହେତୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ତେଣୁ ଏହିଠାରେ ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି । ଏହାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି ମନ ଓ ବାକ୍ ।
ତଯୋରନ୍ଯତରାଂ ମନସା ସꣳସ୍କରୋତି ବ୍ରହ୍ମା ଵାଚା ହୋତାଧ୍ଵର୍ଯୁରୁଦ୍ଗାତାନ୍ଯତରାꣳସ ଯତ୍ରୌପାକୃତେ ପ୍ରାତରନୁଵାକେ ପୁରା ପରିଧାନୀଯାଯା ବ୍ରହ୍ମା ଵ୍ଯଵଦତି
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ ମନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ସେହିଠି ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ । ଅନ୍ୟଟିକୁ ବାକ୍ରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଉଦ୍ଗାତା । ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ପରିଧି କାଠ ରଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ସଙ୍କେତ ଦେଇଥିଲେ—
ଅନ୍ଯତରାମେଵ ଵର୍ତନୀꣳ ସꣳସ୍କରୋତି ହୀଯତେଽନ୍ଯତରା ସ ଯଥୈକପାଦ୍ଵ୍ରଜନ୍ରଥୋ ଵୈକେନ ଚକ୍ରେଣ ଵର୍ତମାନୋ ରିଷ୍ଯତ୍ଯେଵମସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୋରିଷ୍ଯତି ଯଜ୍ଞꣳ ରିଷ୍ଯନ୍ତଂ ଯଜମାନୋଽନୁରିଷ୍ଯତି ସ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ପାପୀଯାନ୍ଭଵତି
ତେବେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆଧାର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟଟି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ । ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଚକା ଦେଇ ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ରଥ ଡାହାଡ଼ି ହୁଏ, ସେପରି ଯଜ୍ଞ ଡାହାଡ଼ି ହୁଏ; ଏବଂ ଏମିତି ଯଜ୍ଞକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଯଜମାନ ପୂଜା ପରେ ଅଧମ ହୁଅନ୍ତି ।
ଅଥ ଯତ୍ରୋପାକୃତେ ପ୍ରାତରନୁଵାକେ ନ ପୁରା ପରିଧାନୀଯାଯା ବ୍ରହ୍ମା ଵ୍ଯଵଦତ୍ଯୁଭେ ଏଵ ଵର୍ତନୀ ସꣳସ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ନ ହୀଯତେଽନ୍ଯତରା
କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ପରିଧି କାଠ ରଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ସଙ୍କେତ ନଦେଲେ, ଦୁଇଟି ଆଧାର ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ; କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହେନାହିଁ ।
ସ ଯଥୋଭଯପାଦ୍ଵ୍ରଜନ୍ରଥୋ ଵୋଭାଭ୍ଯାଂ ଚକ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଵର୍ତମାନଃ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତ୍ଯେଵମସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଯଜମାନୋଽନୁପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି ସ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରେଯାନ୍ଭଵତି
ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚକା ଦେଇ ଚାଲୁଥିବା ରଥ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହେ, ସେପରି ଯଜ୍ଞ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଏବଂ ଏମିତି ଦୃଢ଼ ଯଜ୍ଞକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଯଜମାନ ପୂଜା ପରେ ଉତ୍ତମ ହୁଅନ୍ତି ।