ରୈକ୍ଵେମାନି ଷଟ୍ଶତାନି ଗଵାମଯଂ ନିଷ୍କୋଽଯମଶ୍ଵତରୀରଥୋଽନୁ ମ ଏତାଂ ଭଗଵୋ ଦେଵତାꣳଶାଧି ଯାଂ ଦେଵତାମୁପାସ୍ସ ଇତି
ରଇକ୍ବ, ଏଠାରେ ଛଅ ଶତ ଗାଈ, ଏହି ମଣି ମାଳା ଏବଂ ଏହି ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ ଅଛି । ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ମୋତେ ସେ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଶିଖାନ୍ତୁ ।
ତମୁ ହ ପରଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାହ ହାରେତ୍ଵା ଶୂଦ୍ର ତଵୈଵ ସହ ଗୋଭିରସ୍ତ୍ଵିତି ତଦୁ ହ ପୁନରେଵ ଜାନଶ୍ରୁତିଃ ପୌତ୍ରାଯଣଃ ସହସ୍ରଂ ଗଵାଂ ନିଷ୍କମଶ୍ଵତରୀରଥଂ ଦୁହିତରଂ ତଦାଦାଯ ପ୍ରତିଚକ୍ରମେ
ଅନ୍ୟଜଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୂଦ୍ର । ଏଗୁଡ଼ିକ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଗାଈଙ୍କ ସହିତ ରହୁ ।" ତାପରେ ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କ ନାତି ଜାନଶ୍ରୁତି ପୁଣି ଏକ ହଜାର ଗାଈ, ଏକ ମଣି ମାଳା, ଏକ ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଝିଅ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ତꣳ ହାଭ୍ଯୁଵାଦ ରୈକ୍ଵେଦꣳ ସହସ୍ରଂ ଗଵାମଯଂ ନିଷ୍କୋଽଯମଶ୍ଵତରୀରଥ ଇଯଂ ଜାଯାଯଂ ଗ୍ରାମୋ ଯସ୍ମିନ୍ନାସ୍ସେଽନ୍ଵେଵ ମା ଭଗଵଃ ଶାଧୀତି
ସେ କହିଲେ, "ରଇକ୍ବ, ଏଠାରେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ, ଏହି ମଣି ମାଳା, ଏହି ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ, ଏହି ଜାୟା ଏବଂ ଏହି ଗ୍ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ ରହୁଛନ୍ତି । ଭଗବନ୍, ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ ।"
ତସ୍ଯା ହ ମୁଖମୁପୋଦ୍ଗୃହ୍ଣନ୍ନୁଵାଚାଜହାରେମାଃ ଶୂଦ୍ରାନେନୈଵ ମୁଖେନାଲାପଯିଷ୍ଯଥା ଇତି ତେ ହୈତେ ରୈକ୍ଵପର୍ଣା ନାମ ମହାଵୃଷେଷୁ ଯତ୍ରାସ୍ମା ଉଵାସ ସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସେ ତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଛୁଇଁ କହିଲେ, "ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୂଦ୍ର । ଏହି ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଇବା ।" ମହାବୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ରଇକ୍ବ ରହୁଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ରଇକ୍ବପର୍ଣ୍ଣ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ:
ଵାଯୁର୍ଵାଵ ସଂଵର୍ଗୋ ଯଦା ଵା ଅଗ୍ନିରୁଦ୍ଵାଯତି ଵାଯୁମେଵାପ୍ଯେତି ଯଦା ସୂର୍ଯୋଽସ୍ତମେତି ଵାଯୁମେଵାପ୍ଯେତି ଯଦା ଚନ୍ଦ୍ରୋଽସ୍ତମେତି ଵାଯୁମେଵାପ୍ଯେତି
ନିଶ୍ଚୟ, ବାୟୁ ହେଉଛି ଶୋଷକ । ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ୱାସ ନେଇଯାଏ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ ।
ଯଦାପ ଉଚ୍ଛୁଷ୍ଯନ୍ତି ଵାଯୁମେଵାପିଯନ୍ତି ଵାଯୁର୍ହ୍ଯେଵୈତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସଂଵୃଙ୍କ୍ତ ଇତ୍ଯଧିଦୈଵତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ । ବାୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ; ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ।
ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମଂ ପ୍ରାଣୋ ଵାଵ ସଂଵର୍ଗଃ ସ ଯଦା ସ୍ଵପିତି ପ୍ରାଣମେଵ ଵାଗପ୍ଯେତି ପ୍ରାଣଂ ଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରାଣꣳ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ପ୍ରାଣଂ ମନଃ ପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯେଵୈତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସଂଵୃଙ୍କ୍ତ ଇତି
ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ: ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶୋଷକ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଘୁମେଇଥାଏ, ବାକ୍ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଶ୍ରବଣ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ମନ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ । ପ୍ରାଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ ।
ତୌ ଵା ଏତୌ ଦ୍ଵୌ ସଂଵର୍ଗୌ ଵାଯୁରେଵ ଦେଵେଷୁ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣେଷୁ
ଏହି ଦୁଇ ହେଉଛି ଦୁଇ ଶୋଷକ: ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ।
ଅଥ ହ ଶୌନକଂ ଚ କାପେଯମଭିପ୍ରତାରିଣଂ ଚ କାକ୍ଷସେନିଂ ପରିଵିଷ୍ଯମାଣୌ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବିଭିକ୍ଷେ ତସ୍ମା ଉ ହ ନ ଦଦତୁଃ
ଏବେ ଶୌନକ କାପେୟ ଏବଂ ଅଭିପ୍ରତାରି କାକ୍ଷସେନି ଖାଇବା ପାଇଁ ବସିଥିଲେ, ଏକ ଛାତ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ ।
ସ ହୋଵାଚ ମହାତ୍ମନଶ୍ଚତୁରୋ ଦେଵ ଏକଃ କଃ ସ ଜଗାର ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପାସ୍ତଂ କାପେଯ ନାଭିପଶ୍ଯନ୍ତି ମର୍ତ୍ଯା ଅଭିପ୍ରତାରିନ୍ବହୁଧା ଵସନ୍ତଂ ଯସ୍ମୈ ଵା ଏତଦନ୍ନଂ ଦତ୍ତମିତି
ସେ କହିଲେ, "ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଜଣ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି । କିଏ ଏକ ଜଣ ଜାଗି ରହିଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ? କାପେୟ, ମଣିଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଅଭିପ୍ରତାରି, ସେ ବହୁ ରୂପରେ ବସିଥାଏ । ଯାହାକୁ ଏହି ଅନ୍ନ ଦିଆଯାଏ ।"
ତଦୁ ହ ଶୌନକଃ କାପେଯଃ ପ୍ରତିମନ୍ଵାନଃ ପ୍ରତ୍ଯେଯାଯାତ୍ମା ଦେଵାନାଂ ଜନିତା ପ୍ରଜାନାꣳ ହିରଣ୍ଯଦꣳଷ୍ଟ୍ରୋ ବଭସୋଽନସୂରିର୍ମହାନ୍ତମସ୍ଯ ମହିମାନମାହୁରନଦ୍ଯମାନୋ ଯଦନନ୍ନମତ୍ତୀତି ଵୈ ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନ୍ନେଦମୁପାସ୍ମହେ ଦତ୍ତାସ୍ମୈ ଭିକ୍ଷାମିତି
ତାପରେ ଶୌନକ କାପେୟ ଚିନ୍ତା କରି ବୁଝିଲେ: "ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପାଦକ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ୍ତ, ଚମକୁଥିବା, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା । ତାଙ୍କର ମହିମା ଅପାର, ଅମାପ୍ୟ । ଯେଉଁଠି ଅନ୍ନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ଆମେ ଛାତ୍ରମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଉପାସନା କରୁ । ତାଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ଦିଅ ।"
ତସ୍ମ ଉ ହ ଦଦୁସ୍ତେ ଵା ଏତେ ପଞ୍ଚାନ୍ଯେ ପଞ୍ଚାନ୍ଯେ ଦଶ ସନ୍ତସ୍ତତ୍କୃତଂ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାସୁ ଦିକ୍ଷ୍ଵନ୍ନମେଵ ଦଶ କୃତꣳ ସୈଷା ଵିରାଡନ୍ନାଦୀ ତଯେଦꣳ ସର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟꣳ ସର୍ଵମସ୍ଯେଦଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯନ୍ନାଦୋ ଭଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ତାଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ଦେଲେ । ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଏବଂ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ଜଣ, ମୋଟ ଦଶ ଜଣ ଦେଲେ । ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦଶ ଅନ୍ନ ଭାଗ ହୁଏ । ଏହି ହେଉଛି ବିରାଟ୍, ଅନ୍ନର ମହାପତି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦେଖାଯାଏ; ସବୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ । ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଅନ୍ନ ଭୋକ୍ତା ହୁଏ ।
ସତ୍ଯକାମୋ ହ ଜାବାଲୋ ଜବାଲାଂ ମାତରମାମନ୍ତ୍ରଯାଞ୍ଚକ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଭଵତି ଵିଵତ୍ସ୍ଯାମି କିଙ୍ଗୋତ୍ରୋନ୍ଵହମସ୍ମୀତି
ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କ ମାଁକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମା, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ । ମୋ ଗୋତ୍ର କ'ଣ?"
ସା ହୈନମୁଵାଚ ନାହମେତଦ୍ଵେଦ ତାତ ଯଦ୍ଗୋତ୍ରସ୍ତ୍ଵମସି ବହ୍ଵହଂ ଚରନ୍ତୀ ପରିଚାରିଣୀ ଯୌଵନେ ତ୍ଵାମଲଭେ ସାହମେତନ୍ନ ଵେଦ ଯଦ୍ଗୋତ୍ରସ୍ତ୍ଵମସି ଜବାଲା ତୁ ନାମାହମସ୍ମି ସତ୍ଯକାମୋ ନାମ ତ୍ଵମସି ସ ସତ୍ଯକାମ ଏଵ ଜାବାଲୋ ବ୍ରଵୀଥା ଇତି
ତାଙ୍କ ମାଁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣିନା, ପୁଅ, ତୁମେ କେଉଁ ଗୋତ୍ରର । ମୁଁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ବହୁଁଠି ଚାକରି କରିଥିଲି, ତୁମକୁ ସେତେବେଳେ ପାଇଥିଲି । ମୁଁ ତୁମର ଗୋତ୍ର ଜାଣିନା । ମୋ ନାମ ହେଉଛି ଜାବାଲା, ତୁମ ନାମ ସତ୍ୟକାମ । ତେଣୁ ତୁମେ କହିବା, 'ମୁଁ ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲା'।"
ସ ହ ହାରିଦ୍ରୁମତଂ ଗୌତମମେତ୍ଯୋଵାଚ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଭଗଵତି ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯୁପେଯାଂ ଭଗଵନ୍ତମିତି
ସେ ହାରିଦ୍ରୁମତ ଗୌତମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ । ଆପଣଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରିପାରିବି କି?"
ତꣳ ହୋଵାଚ କିଙ୍ଗୋତ୍ରୋ ନୁ ସୋମ୍ଯାସୀତି ସ ହୋଵାଚ ନାହମେତଦ୍ଵେଦ ଭୋ ଯଦ୍ଗୋତ୍ରୋଽହମସ୍ମ୍ଯପୃଚ୍ଛଂ ମାତରꣳ ସା ମା ପ୍ରତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ବହ୍ଵହଂ ଚରନ୍ତୀ ପରିଚରିଣୀ ଯୌଵନେ ତ୍ଵାମଲଭେ ସାହମେତନ୍ନ ଵେଦ ଯଦ୍ଗୋତ୍ରସ୍ତ୍ଵମସି ଜବାଲା ତୁ ନାମାହମସ୍ମି ସତ୍ଯକାମୋ ନାମ ତ୍ଵମସୀତି ସୋଽହꣳ ସତ୍ଯକାମୋ ଜାବାଲୋଽସ୍ମି ଭୋ ଇତି
ଗୌତମ କହିଲେ, "ତୁମ ଗୋତ୍ର କ'ଣ, ପ୍ରିୟ?" ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣିନା, ଭଗବନ୍, ମୋ ଗୋତ୍ର କ'ଣ । ମୁଁ ମାଁକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି, ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ବହୁଁଠି ଚାକରି କରିଥିଲି, ତୁମକୁ ସେତେବେଳେ ପାଇଥିଲି । ମୁଁ ତୁମର ଗୋତ୍ର ଜାଣିନା । ମୋ ନାମ ହେଉଛି ଜାବାଲା, ତୁମ ନାମ ସତ୍ୟକାମ ।' ତେଣୁ, ଭଗବନ୍, ମୁଁ ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲା।"
ତꣳ ହୋଵାଚ ନୈତଦବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵିଵକ୍ତୁମର୍ହତି ସମିଧꣳ ସୋମ୍ଯାହରୋପ ତ୍ଵା ନେଷ୍ଯେ ନ ସତ୍ଯାଦଗା ଇତି ତମୁପନୀଯ କୃଶାନାମବଲାନାଂ ଚତୁଃଶତା ଗା ନିରାକୃତ୍ଯୋଵାଚେମାଃ ସୋମ୍ଯାନୁସଂଵ୍ରଜେତି ତା ଅଭିପ୍ରସ୍ଥାପଯନ୍ନୁଵାଚ ନାସହସ୍ରେଣାଵର୍ତେଯେତି ସ ହ ଵର୍ଷଗଣଂ ପ୍ରୋଵାସ ତା ଯଦା ସହସ୍ରꣳ ସଂପେଦୁଃ
ଅଥ ହୈନମୃଷଭୋଽଭ୍ଯୁଵାଦ ସତ୍ଯକାମ3 ଇତି ଭଗଵ ଇତି ହ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସୋମ୍ଯ ସହସ୍ରꣳ ସ୍ମଃ ପ୍ରାପଯ ନ ଆଚାର୍ଯକୁଲମ୍
ତେବେ ଏକ ବୃଷଭ ତାଙ୍କୁ ଆସି କହିଲା, 'ସତ୍ୟକାମ।' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍।' ବୃଷଭ କହିଲା, 'ପ୍ରିୟ, ଆମେ ଏବେ ହଜାର ହୋଇଗଲୁ। ଆମକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ନେଇଯା।'
ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ତେ ପାଦଂ ବ୍ରଵାଣୀତି ବ୍ରଵୀତୁ ମେ ଭଗଵାନିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ ପ୍ରାଚୀ ଦିକ୍କଲା ପ୍ରତୀଚୀ ଦିକ୍କଲା ଦକ୍ଷିଣା ଦିକ୍କଲୋଦୀଚୀ ଦିକ୍କଲୈଷ ଵୈ ସୋମ୍ଯ ଚତୁଷ୍କଲଃ ପାଦୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରକାଶଵାନ୍ନାମ
'ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଏକ ଅଂଶ କହିବି।' ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।' ବୃଷଭ କହିଲା, 'ପୂର୍ବ ଦିଗ ଏକ ଅଂଶ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଏକ ଅଂଶ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଏକ ଅଂଶ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ଏକ ଅଂଶ। ପ୍ରିୟ, ଏହି ଚାରି ଅଂଶ, ବ୍ରହ୍ମର ଏକ ପାଦ, ଯାହାକୁ "ପ୍ରଭାମୟ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରକାଶଵାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ ପ୍ରକାଶଵାନସ୍ମିꣳଲ୍ଲୋକେ ଭଵତି ପ୍ରକାଶଵତୋ ହ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରକାଶଵାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ପ୍ରଭାମୟ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରଭାମୟ ହୁଏ; ସେ ପ୍ରଭାମୟ ଲୋକମାନେକୁ ଜିତିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ପ୍ରଭାମୟ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟେ ପାଦଂ ଵକ୍ତେତି ସ ହ ଶ୍ଵୋଭୂତେ ଗା ଆଭିପ୍ରସ୍ଥାପଯାଞ୍ଚକାର ତା ଯତ୍ରାଭିସାଯଂ ବଭୂଵୁସ୍ତତ୍ରାଗ୍ନିମୁପସମାଧାଯ ଗା ଉପରୁଧ୍ଯ ସମିଧମାଧାଯ ପଶ୍ଚାଦଗ୍ନେଃ ପ୍ରାଙୁପୋପଵିଵେଶ
'ଅଗ୍ନି ତୁମକୁ ଏକ ପାଦ କହିବ।' ପରଦିନ ସେ ଗାଈମାନେକୁ ଆଗକୁ ଚଲାଇଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଗଲେ, ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଗାଈମାନେକୁ ରୋକି, ଜଳାଣି ରଖି, ଅଗ୍ନିର ପଛରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିଲେ।
ତମଗ୍ନିରଭ୍ଯୁଵାଦ ସତ୍ଯକାମ3 ଇତି ଭଗଵ ଇତି ହ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ
ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଆସି କହିଲେ, 'ସତ୍ୟକାମ।' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍।'
ସୋମ୍ଯ ତେ ପାଦଂ ବ୍ରଵାଣୀତି ବ୍ରଵୀତୁ ମେ ଭଗଵାନିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ ପୃଥିଵୀ କଲାନ୍ତରିକ୍ଷଂ କଲା ଦ୍ଯୌଃ କଲା ସମୁଦ୍ରଃ କଲୈଷ ଵୈ ସୋମ୍ଯ ଚତୁଷ୍କଲଃ ପାଦୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନନ୍ତଵାନ୍ନାମ
'ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପାଦ କହିବି।' ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।' ଅଗ୍ନି କହିଲେ, 'ପୃଥିବୀ ଏକ ଅଂଶ, ଆକାଶ ଏକ ଅଂଶ, ଦିଗନ୍ତର ଏକ ଅଂଶ, ସମୁଦ୍ର ଏକ ଅଂଶ। ପ୍ରିୟ, ଏହି ଚାରି ଅଂଶ, ବ୍ରହ୍ମର ଏକ ପାଦ, ଯାହାକୁ "ଅସୀମ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନନ୍ତଵାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେଽନନ୍ତଵାନସ୍ମିꣳଲ୍ଲୋକେ ଭଵତ୍ଯନନ୍ତଵତୋ ହ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନନ୍ତଵାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ଅସୀମ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଅସୀମ ହୁଏ; ସେ ଅସୀମ ଲୋକମାନେକୁ ଜିତିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ଅସୀମ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ।
ହꣳସସ୍ତେ ପାଦଂ ଵକ୍ତେତି ସ ହ ଶ୍ଵୋଭୂତେ ଗା ଅଭିପ୍ରସ୍ଥାପଯାଞ୍ଚକାର ତା ଯତ୍ରାଭିସାଯଂ ବଭୂଵୁସ୍ତତ୍ରାଗ୍ନିମୁପସମାଧାଯ ଗା ଉପରୁଧ୍ଯ ସମିଧମାଧାଯ ପଶ୍ଚାଦଗ୍ନେଃ ପ୍ରାଙୁପୋପଵିଵେଶ
'ହଂସ ତୁମକୁ ଏକ ପାଦ କହିବ।' ପରଦିନ ସେ ଗାଈମାନେକୁ ଆଗକୁ ଚଲାଇଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଗଲେ, ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଗାଈମାନେକୁ ରୋକି, ଜଳାଣି ରଖି, ଅଗ୍ନିର ପଛରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିଲେ।
ତꣳ ହꣳସ ଉପନିପତ୍ଯାଭ୍ଯୁଵାଦ ସତ୍ଯକାମ3 ଇତି ଭଗଵ ଇତି ହ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ
ହଂସ ତାଙ୍କୁ ଆସି କହିଲେ, 'ସତ୍ୟକାମ।' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍।'
ସୋମ୍ଯ ତେ ପାଦଂ ବ୍ରଵାଣୀତି ବ୍ରଵୀତୁ ମେ ଭଗଵାନିତି ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚାଗ୍ନିଃ କଲା ସୂର୍ଯଃ କଲା ଚନ୍ଦ୍ରଃ କଲା ଵିଦ୍ଯୁତ୍କଲୈଷ ଵୈ ସୋମ୍ଯ ଚତୁଷ୍କଲଃ ପାଦୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ନାମ
'ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପାଦ କହିବି।' ସତ୍ୟକାମ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।' ହଂସ କହିଲେ, 'ଅଗ୍ନି ଏକ ଅଂଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଅଂଶ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏକ ଅଂଶ, ବିଜୁଳି ଏକ ଅଂଶ। ପ୍ରିୟ, ଏହି ଚାରି ଅଂଶ, ବ୍ରହ୍ମର ଏକ ପାଦ, ଯାହାକୁ "ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନସ୍ମିꣳଲ୍ଲୋକେ ଭଵତି ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୋ ହ ଲୋକାଞ୍ଜଯତି ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାꣳଶ୍ଚତୁଷ୍କଲଂ ପାଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନିତ୍ଯୁପାସ୍ତେ
ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ହୁଏ; ସେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକମାନେକୁ ଜିତିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ଚାରି ଅଂଶକୁ 'ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ' ବୋଲି ଉପାସନା କରେ।
ମଦ୍ଗୁଷ୍ଟେ ପାଦଂ ଵକ୍ତେତି ସ ହ ଶ୍ଵୋଭୂତେ ଗା ଅଭିପ୍ରସ୍ଥାପଯାଞ୍ଚକାର ତା ଯତ୍ରାଭିସାଯଂ ବଭୂଵୁସ୍ତତ୍ରାଗ୍ନିମୁପସମାଧାଯ ଗା ଉପରୁଧ୍ଯ ସମିଧମାଧାଯ ପଶ୍ଚାଦଗ୍ନେଃ ପ୍ରାଙୁପୋପଵିଵେଶ
'ମଦ୍ଗୁ ତୁମକୁ ଏକ ପାଦ କହିବ।' ପରଦିନ ସେ ଗାଈମାନେକୁ ଆଗକୁ ଚଲାଇଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଗଲେ, ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ଗାଈମାନେକୁ ରୋକି, ଜଳାଣି ରଖି, ଅଗ୍ନିର ପଛରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିଲେ।
ତଂ ମଦ୍ଗୁରୁପନିପତ୍ଯାଭ୍ଯୁଵାଦ ସତ୍ଯକାମ3 ଇତି ଭଗଵ ଇତି ହ ପ୍ରତିଶୁଶ୍ରାଵ
ମଦ୍ଗୁ ତାଙ୍କୁ ଆସି କହିଲେ, 'ସତ୍ୟକାମ।' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଭଗବନ୍।'
ସେ ତାକୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁଥିଲେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରିୟ, ଜଳାଣି ନେଇଆ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନେଇଯିବି। ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିନାହ।' ଏପରି କହି, ତାକୁ ନେଇଯାଇ, ଚାରିଶେ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଗାଈକୁ ଅଲଗା କରି, କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟ, ଏହି ଗାଈମାନେ ପଛରେ ଚାଲ।' ଗାଈମାନେକୁ ଚାଲିଦେଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, 'ହଜାର ହେଉନଥିଲେ ଫେରିନଯିବ।' ସେ ବର୍ଷକାଳ ରହିଲେ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଗାଈ ହେଲା—