ଆଦିତ୍ପ୍ରତ୍ନସ୍ଯ ରେତସଃ । ଉଦ୍ଵଯନ୍ତମସସ୍ପରି ଜ୍ଯୋତିଃ ପଶ୍ଯନ୍ତ ଉତ୍ତରꣳସ୍ଵଃ ପଶ୍ଯନ୍ତ ଉତ୍ତରଂ ଦେଵଂ ଦେଵତ୍ରା ସୂର୍ଯମଗନ୍ମ ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ତମମିତି ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ତମମିତି
ପୁରୁଣା ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଇ, ଅନ୍ଧାରକୁ ଉପରେ ଉଠିବା ସମୟରେ, ଲୋକେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ଦେଖନ୍ତି; ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ। ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ।
ମନୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତେତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମଥାଧିଦୈଵତମାକାଶୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁଭଯମାଦିଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚାଧିଦୈଵତଂ ଚ
ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ଆତ୍ମା ବିଷୟର ଉପଦେଶ। ଦେବତା ବିଷୟରେ—ଆକାଶକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ବିଷୟରେ।
ତଦେତଚ୍ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଵାକ୍ପାଦଃ ପ୍ରାଣଃ ପାଦଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ପାଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ପାଦ ଇତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମଥାଧିଦୈଵତମଗ୍ନିଃ ପାଦୋ ଵାଯୁଃ ପାଦ ଅଦିତ୍ଯଃ ପାଦୋ ଦିଶଃ ପାଦ ଇତ୍ଯୁଭଯମେଵାଦିଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚୈଵାଧିଦୈଵତଂ ଚ
ଏହି ଚାରିଟି ପଦ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା—ବାକ୍ ଏକ ପଦ, ପ୍ରାଣ ଏକ ପଦ, ଚକ୍ଷୁ ଏକ ପଦ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଏକ ପଦ—ଏହା ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ। ଦେବତା ବିଷୟରେ—ଅଗ୍ନି ଏକ ପଦ, ବାୟୁ ଏକ ପଦ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପଦ, ଦିଶା ଏକ ପଦ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ବିଷୟରେ।
ଵାଗେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସୋଽଗ୍ନିନା ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ବାକ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ପ୍ରାଣ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସ ଵାଯୁନା ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ବାୟୁର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ଚକ୍ଷୁରେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସ ଆଦିତ୍ଯେନ ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ଶ୍ରୋତ୍ରମେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସ ଦିଗ୍ଭିର୍ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଶ୍ରୋତ୍ର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ଦିଶାର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି, ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ଆଦିତ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯାଦେଶସ୍ତସ୍ଯୋପଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମସଦେଵେଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ । ତତ୍ସଦାସୀତ୍ତତ୍ସମଭଵତ୍ତଦାଣ୍ଡଂ ନିରଵର୍ତତ ତତ୍ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯ ମାତ୍ରାମଶଯତ ତନ୍ନିରଭିଦ୍ଯତ ତେ ଆଣ୍ଡକପାଲେ ରଜତଂ ଚ ସୁଵର୍ଣଂ ଚାଭଵତାମ୍
ଉପଦେଶ ହେଉଛି: ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା। ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅସତ୍ ଥିଲା। ପରେ ଏହା ସତ୍ ହେଲା; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏକ ଡିଂ ତିଆରି ହେଲା। ଏହା ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ରାମ କଲା; ପରେ ଏହା ଫାଟିଗଲା। ଡିଂର ଦୁଇ ଖୋଲିରୁ ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତଦ୍ଯଦ୍ରଜତꣳସେଯଂ ପୃଥିଵୀ ଯତ୍ସୁଵର୍ଣꣳ ସା ଦ୍ଯୌର୍ଯଜ୍ଜରାଯୁ ତେ ପର୍ଵତା ଯଦୁଲ୍ବꣳସମେଘୋ ନୀହାରୋ ଯା ଧମନଯସ୍ତା ନଦ୍ଯୋ ଯଦ୍ଵାସ୍ତେଯମୁଦକꣳସ ସମୁଦ୍ରଃ
ଯାହା ଚାନ୍ଦି, ସେଇ ହେଉଛି ଏହି ପୃଥିବୀ; ଯାହା ସୁନା, ସେଇ ହେଉଛି ଦିଆ। ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ସେ ପାହାଡ଼; ଯାହା ଉଲ, ସେ ମେଘ ଓ କୁହୁଡ଼ି। ଯାହା ଭାଗିଯାଏ, ସେ ନଦୀ; ଯାହା ଆର୍ଦ୍ରତା, ସେ ସମୁଦ୍ର।
ଅଥ ଯତ୍ତଦଜାଯତ ସୋଽସାଵାଦିତ୍ଯସ୍ତଂ ଜାଯମାନଂ ଘୋଷା ଉଲୂଲଵୋଽନୂଦତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଚ କାମାସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯୋଦଯଂ ପ୍ରତି ପ୍ରତ୍ଯାଯନଂ ପ୍ରତି ଘୋଷା ଉଲୂଲଵୋଽନୂତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଚ କାମାଃ
ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେଇ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ଜନ୍ମ ନେବାବେଳେ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍କାର ଉପଜିଲା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ଅନୁସରିଲା। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍କାର ଉପଜିଥାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି।
ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵିଦ୍ଵାନାଦିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁପାସ୍ତେଽଭ୍ଯାଶୋ ହ ଯଦେନꣳ ସାଧଵୋ ଘୋଷା ଆ ଚ ଗଚ୍ଛେଯୁରୁପ ଚ ନିମ୍ରେଡେରନ୍ନିମ୍ରେଡେରନ୍
ଯେ ଏହିପରି ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବି ପୂଜା କରେ—ଯଦି ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଆସିବ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବେ।
ଜାନଶ୍ରୁତିର୍ହ ପୌତ୍ରାଯଣଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେଯୋ ବହୁଦାଯୀ ବହୁପାକ୍ଯ ଆସ ସ ହ ସର୍ଵତ ଆଵସଥାନ୍ମାପଯାଞ୍ଚକ୍ରେ ସର୍ଵତ ଏଵ ମେଽନ୍ନମତ୍ସ୍ଯନ୍ତୀତି
ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦାନଶୀଳ ଓ ଅତିଥିସେବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ, ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ—'ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିବ।'
ଅଥ ହꣳସା ନିଶାଯାମତିପେତୁସ୍ତଦ୍ଧୈଵꣳ ହꣳସୋହꣳ ସମଭ୍ଯୁଵାଦ ହୋ ହୋଽଯି ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ ଜାନଶ୍ରୁତେଃ ପୌତ୍ରାଯଣସ୍ଯ ସମଂ ଦିଵା ଜ୍ଯୋତିରାତତଂ ତନ୍ମା ପ୍ରସାଙ୍କ୍ଷୀସ୍ତତ୍ତ୍ଵା ମା ପ୍ରଧାକ୍ଷୀରିତି
ତାପରେ, ରାତିରେ ହଂସମାନେ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଏକ ହଂସ ଅନ୍ୟ ହଂସକୁ କହିଲା: 'ହୋ, ହୋ, ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ! ଭଲ୍ଲାକ୍ଷ! ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କର ଆଲୋକ ଦିନରେ ସମାନ ଭାବରେ ଚମକେ। ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନିଅ; ଏହାକୁ କମ କରିନିଅ।'
ତମୁ ହ ପରଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କମ୍ଵର ଏନମେତତ୍ସନ୍ତꣳସଯୁଗ୍ଵାନମିଵ ରୈକ୍ଵମାତ୍ଥେତି ଯୋ ନୁ କଥꣳ ସଯୁଗ୍ଵା ରୈକ୍ଵ ଇତି
ଅନ୍ୟ ହଂସ ଉତ୍ତର ଦେଲା: 'କିଏ ଏହି, ଯାହାର ଆଲୋକକୁ ତୁମେ ରଇକ୍ବା, ଗଡ଼ିରେ ବସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ତୁଳନା କରୁଛ?' ତେଣୁ, ରଇକ୍ବା କିଏ, ଗଡ଼ିରେ ବସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି?
ଯଥା କୃତାଯଵିଜିତାଯାଧରେଯାଃ ସଂଯନ୍ତ୍ଯେଵମେନꣳସର୍ଵଂ ତଦଭିସମୈତି ଯତ୍କିଞ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ସାଧୁ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯସ୍ତଦ୍ଵେଦ ଯତ୍ସ ଵେଦ ସ ମଯୈତଦୁକ୍ତ ଇତି
ଯେପରି, ରଥ ଜିତିଲେ, ତାହାର ତଳ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ଯେ କିଛି ଲୋକ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି, ଯେ କିଛି ଜାଣିଛି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି।
ତଦୁ ହ ଜାନଶ୍ରୁତିଃ ପୌତ୍ରାଯଣ ଉପଶୁଶ୍ରାଵ ସ ହ ସଞ୍ଜିହାନ ଏଵ କ୍ଷତ୍ତାରମୁଵାଚାଙ୍ଗାରେ ହ ସଯୁଗ୍ଵାନମିଵ ରୈକ୍ଵମାତ୍ଥେତି ଯୋ ନୁ କଥꣳସଯୁଗ୍ଵା ରୈକ୍ଵ ଇତି
ଏହି କଥା ଜାନଶ୍ରୁତି ପୌତ୍ରାୟଣ ଶୁଣିଲେ। ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ତାକୁ କହିଲେ: 'କିଏ ଏହି ରଇକ୍ବା, ଗଡ଼ିରେ ବସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଯାହାର ଆଲୋକକୁ ତୁମେ ତୁଳନା କରୁଛ?' ତେଣୁ, ରଇକ୍ବା କିଏ, ଗଡ଼ିରେ ବସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି?
ଯଥା କୃତାଯଵିଜିତାଯାଧରେଯାଃ ସଂଯନ୍ତ୍ଯେଵମେନꣳସର୍ଵଂ ତଦଭିସମୈତି ଯତ୍କିଞ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ସାଧୁ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯସ୍ତଦ୍ଵେଦ ଯତ୍ସ ଵେଦ ସ ମଯୈତଦୁକ୍ତ ଇତି
ଯେପରି, ରଥ ଜିତିଲେ, ତାହାର ତଳ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ଯେ କିଛି ଲୋକ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି, ଯେ କିଛି ଜାଣିଛି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି।
ସ ହ କ୍ଷତ୍ତାନ୍ଵିଷ୍ଯ ନାଵିଦମିତି ପ୍ରତ୍ଯେଯାଯ ତꣳ ହୋଵାଚ ଯତ୍ରାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାନ୍ଵେଷଣା ତଦେନମର୍ଚ୍ଛେତି
କ୍ଷତ୍ତା ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଫେରି ଆସି କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୋଜାଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର।'
ସୋଽଧସ୍ତାଚ୍ଛକଟସ୍ଯ ପାମାନଂ କଷମାଣମୁପୋପଵିଵେଶ ତꣳ ହାଭ୍ଯୁଵାଦ ତ୍ଵଂ ନୁ ଭଗଵଃ ସଯୁଗ୍ଵା ରୈକ୍ଵ ଇତ୍ଯହꣳ ହ୍ଯରା3 ଇତି ହ ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ସ ହ କ୍ଷତ୍ତାଵିଦମିତି ପ୍ରତ୍ଯେଯାଯ
ସେ ଗଡ଼ି ତଳେ ଥିବା କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ । ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗଡ଼ି ସହିତ ରଇକ୍ବ ।" ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଯୋକ୍ ନାହିଁ ।" ଦାସ ଏହା ଜାଣିଲେ ଏବଂ ଫେରିଗଲେ ।
ତଦୁ ହ ଜାନଶ୍ରୁତିଃ ପୌତ୍ରାଯଣଃ ଷଟ୍ଶତାନି ଗଵାଂ ନିଷ୍କମଶ୍ଵତରୀରଥଂ ତଦାଦାଯ ପ୍ରତିଚକ୍ରମେ ତꣳ ହାଭ୍ଯୁଵାଦ
ତାପରେ ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କ ନାତି ଜାନଶ୍ରୁତି ଛଅ ଶତ ଗାଈ, ଏକ ମଣି ମାଳା ଏବଂ ଏକ ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ:
ରୈକ୍ଵେମାନି ଷଟ୍ଶତାନି ଗଵାମଯଂ ନିଷ୍କୋଽଯମଶ୍ଵତରୀରଥୋଽନୁ ମ ଏତାଂ ଭଗଵୋ ଦେଵତାꣳଶାଧି ଯାଂ ଦେଵତାମୁପାସ୍ସ ଇତି
ରଇକ୍ବ, ଏଠାରେ ଛଅ ଶତ ଗାଈ, ଏହି ମଣି ମାଳା ଏବଂ ଏହି ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ ଅଛି । ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ମୋତେ ସେ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଶିଖାନ୍ତୁ ।
ତମୁ ହ ପରଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାହ ହାରେତ୍ଵା ଶୂଦ୍ର ତଵୈଵ ସହ ଗୋଭିରସ୍ତ୍ଵିତି ତଦୁ ହ ପୁନରେଵ ଜାନଶ୍ରୁତିଃ ପୌତ୍ରାଯଣଃ ସହସ୍ରଂ ଗଵାଂ ନିଷ୍କମଶ୍ଵତରୀରଥଂ ଦୁହିତରଂ ତଦାଦାଯ ପ୍ରତିଚକ୍ରମେ
ଅନ୍ୟଜଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୂଦ୍ର । ଏଗୁଡ଼ିକ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଗାଈଙ୍କ ସହିତ ରହୁ ।" ତାପରେ ପୌତ୍ରାୟଣଙ୍କ ନାତି ଜାନଶ୍ରୁତି ପୁଣି ଏକ ହଜାର ଗାଈ, ଏକ ମଣି ମାଳା, ଏକ ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଝିଅ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
ତꣳ ହାଭ୍ଯୁଵାଦ ରୈକ୍ଵେଦꣳ ସହସ୍ରଂ ଗଵାମଯଂ ନିଷ୍କୋଽଯମଶ୍ଵତରୀରଥ ଇଯଂ ଜାଯାଯଂ ଗ୍ରାମୋ ଯସ୍ମିନ୍ନାସ୍ସେଽନ୍ଵେଵ ମା ଭଗଵଃ ଶାଧୀତି
ସେ କହିଲେ, "ରଇକ୍ବ, ଏଠାରେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ, ଏହି ମଣି ମାଳା, ଏହି ଖଚ୍ଚର ଚାଲିଥିବା ରଥ, ଏହି ଜାୟା ଏବଂ ଏହି ଗ୍ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ ରହୁଛନ୍ତି । ଭଗବନ୍, ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ ।"
ତସ୍ଯା ହ ମୁଖମୁପୋଦ୍ଗୃହ୍ଣନ୍ନୁଵାଚାଜହାରେମାଃ ଶୂଦ୍ରାନେନୈଵ ମୁଖେନାଲାପଯିଷ୍ଯଥା ଇତି ତେ ହୈତେ ରୈକ୍ଵପର୍ଣା ନାମ ମହାଵୃଷେଷୁ ଯତ୍ରାସ୍ମା ଉଵାସ ସ ତସ୍ମୈ ହୋଵାଚ
ସେ ତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଛୁଇଁ କହିଲେ, "ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଶୂଦ୍ର । ଏହି ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଇବା ।" ମହାବୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ରଇକ୍ବ ରହୁଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ରଇକ୍ବପର୍ଣ୍ଣ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ:
ଵାଯୁର୍ଵାଵ ସଂଵର୍ଗୋ ଯଦା ଵା ଅଗ୍ନିରୁଦ୍ଵାଯତି ଵାଯୁମେଵାପ୍ଯେତି ଯଦା ସୂର୍ଯୋଽସ୍ତମେତି ଵାଯୁମେଵାପ୍ଯେତି ଯଦା ଚନ୍ଦ୍ରୋଽସ୍ତମେତି ଵାଯୁମେଵାପ୍ଯେତି
ନିଶ୍ଚୟ, ବାୟୁ ହେଉଛି ଶୋଷକ । ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ୱାସ ନେଇଯାଏ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ ।
ଯଦାପ ଉଚ୍ଛୁଷ୍ଯନ୍ତି ଵାଯୁମେଵାପିଯନ୍ତି ଵାଯୁର୍ହ୍ଯେଵୈତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସଂଵୃଙ୍କ୍ତ ଇତ୍ଯଧିଦୈଵତମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ସେ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ । ବାୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ; ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ।
ଅଥାଧ୍ଯାତ୍ମଂ ପ୍ରାଣୋ ଵାଵ ସଂଵର୍ଗଃ ସ ଯଦା ସ୍ଵପିତି ପ୍ରାଣମେଵ ଵାଗପ୍ଯେତି ପ୍ରାଣଂ ଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରାଣꣳ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ପ୍ରାଣଂ ମନଃ ପ୍ରାଣୋ ହ୍ଯେଵୈତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସଂଵୃଙ୍କ୍ତ ଇତି
ଏବେ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ: ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶୋଷକ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଘୁମେଇଥାଏ, ବାକ୍ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ଶ୍ରବଣ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ, ମନ ପ୍ରାଣରେ ଲୟ ହୁଏ । ପ୍ରାଣ ନିଶ୍ଚୟ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ ।
ତୌ ଵା ଏତୌ ଦ୍ଵୌ ସଂଵର୍ଗୌ ଵାଯୁରେଵ ଦେଵେଷୁ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣେଷୁ
ଏହି ଦୁଇ ହେଉଛି ଦୁଇ ଶୋଷକ: ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ।
ଅଥ ହ ଶୌନକଂ ଚ କାପେଯମଭିପ୍ରତାରିଣଂ ଚ କାକ୍ଷସେନିଂ ପରିଵିଷ୍ଯମାଣୌ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବିଭିକ୍ଷେ ତସ୍ମା ଉ ହ ନ ଦଦତୁଃ
ଏବେ ଶୌନକ କାପେୟ ଏବଂ ଅଭିପ୍ରତାରି କାକ୍ଷସେନି ଖାଇବା ପାଇଁ ବସିଥିଲେ, ଏକ ଛାତ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ ।
ସ ହୋଵାଚ ମହାତ୍ମନଶ୍ଚତୁରୋ ଦେଵ ଏକଃ କଃ ସ ଜଗାର ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପାସ୍ତଂ କାପେଯ ନାଭିପଶ୍ଯନ୍ତି ମର୍ତ୍ଯା ଅଭିପ୍ରତାରିନ୍ବହୁଧା ଵସନ୍ତଂ ଯସ୍ମୈ ଵା ଏତଦନ୍ନଂ ଦତ୍ତମିତି
ସେ କହିଲେ, "ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଜଣ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି । କିଏ ଏକ ଜଣ ଜାଗି ରହିଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ? କାପେୟ, ମଣିଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଅଭିପ୍ରତାରି, ସେ ବହୁ ରୂପରେ ବସିଥାଏ । ଯାହାକୁ ଏହି ଅନ୍ନ ଦିଆଯାଏ ।"