କୋଶୋ ଭୂମିବୁଧ୍ନୋ ନ ଜୀର୍ଯତି ଦିଶୋ ହ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ରକ୍ତଯୋ ଦ୍ଯୌରସ୍ଯୋତ୍ତରଂ ବିଲꣳସ ଏଷ କୋଶୋ ଵସୁଧାନସ୍ତସ୍ମିନ୍ଵିଶ୍ଵମିଦꣳଶ୍ରିତମ୍
ଏହି ପାତ୍ରର ତଳେ ପୃଥିବୀ ଅଛି, ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ମାଳା, ଆକାଶ ଏହାର ଉପର ମୁଖ। ଏହି ପାତ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ଏବଂ ଏହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି।
ତସ୍ଯ ପ୍ରାଚୀ ଦିଗ୍ଜୁହୂର୍ନାମ ସହମାନା ନାମ ଦକ୍ଷିଣା ରାଜ୍ଞୀ ନାମ ପ୍ରତୀଚୀ ସୁଭୂତା ନାମୋଦୀଚୀ ତାସାଂ ଵାଯୁର୍ଵତ୍ସଃ ସ ଯ ଏତମେଵଂ ଵାଯୁଂ ଦିଶାଂ ଵତ୍ସଂ ଵେଦ ନ ପୁତ୍ରରୋଦꣳରୋଦିତି ସୋଽହମେତମେଵଂ ଵାଯୁଂ ଦିଶାଂ ଵତ୍ସଂ ଵେଦ ମା ପୁତ୍ରରୋଦꣳରୁଦମ୍
ଏହାର ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଜୁହୂ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଦକ୍ଷିଣକୁ ସହମାନା, ପଶ୍ଚିମକୁ ରାଜ୍ନୀ, ଉତ୍ତରକୁ ସୁଭୂତା, ଉପରକୁ ଉଦୀଚୀ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ହେଉଛି ବଛା। ଯିଏ ବାୟୁକୁ ଦିଗମାନଙ୍କ ବଛା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ପୁଅ ପାଇଁ କଦାଚିତ୍ କାନ୍ଦେ ନାହିଁ। ମୁଁ ବାୟୁକୁ ଦିଗମାନଙ୍କ ବଛା ବୋଲି ଜାଣି, ପୁଅ ପାଇଁ କାନ୍ଦିବି ନାହିଁ।
ଅରିଷ୍ଟଂ କୋଶଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽମୁନାମୁନାମୁନା ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽମୁନାମୁନାମୁନା ଭୂଃ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽମୁନାମୁନାମୁନା ଭୁଵଃ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽମୁନାମୁନାମୁନା ସ୍ଵଃ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽମୁନାମୁନାମୁନା
ଅମଳ ପାତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହି ଏହି ଏହି ସହିତ, ପ୍ରାଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହି ଏହି ଏହି ସହିତ, ଭୂକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହି ଏହି ଏହି ସହିତ, ଭୁଵକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହି ଏହି ଏହି ସହିତ, ସ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହି ଏହି ଏହି ସହିତ।
ସ ଯଦଵୋଚଂ ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତି ପ୍ରାଣୋ ଵା ଇଦꣳ ସର୍ଵଂ ଭୂତଂ ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ ତମେଵ ତତ୍ପ୍ରାପତ୍ସି
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ କହିଲି, 'ପ୍ରାଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି', ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣ; ଯେ କିଛି ଅଛି, ତାହାକୁ ଆପଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି।
ଅଥ ଯଦଵୋଚଂ ଭୂଃ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତି ପୃଥିଵୀଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେଽନ୍ତରିକ୍ଷଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଦିଵଂ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତ୍ଯେଵ ତଦଵୋଚମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ କହିଲି, 'ଭୂକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି', ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି, ମୁଁ ଦିବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହିପରି ମୁଁ କହିଥିଲି।
ଅଥ ଯଦଵୋଚଂ ଭୁଵଃ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତ୍ଯଗ୍ନିଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଵାଯୁଂ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଆଦିତ୍ଯଂ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତ୍ଯେଵ ତଦଵୋଚମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ କହିଲି, 'ଭୁଵକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି', ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି, ମୁଁ ବାୟୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି, ମୁଁ ଆଦିତ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହିପରି ମୁଁ କହିଥିଲି।
ଅଥ ଯଦଵୋଚꣳସ୍ଵଃ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତ୍ଯୃଗ୍ଵେଦଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଯଜୁର୍ଵେଦଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ସାମଵେଦଂ ପ୍ରପଦ୍ଯ ଇତ୍ଯେଵ ତଦଵୋଚଂ ତଦଵୋଚମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ କହିଲି, 'ସ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି', ମୁଁ ଋଗ୍ବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି, ମୁଁ ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି, ମୁଁ ସାମବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି; ଏହିପରି ମୁଁ କହିଥିଲି, ଏହିପରି କହିଥିଲି।
ପୁରୁଷୋ ଵାଵ ଯଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ଯାନି ଚତୁର୍ଵିꣳଶତିଵର୍ଷାଣି ତତ୍ପ୍ରାତଃସଵନଂ ଚତୁର୍ଵିꣳଶତ୍ଯକ୍ଷରା ଗାଯତ୍ରୀ ଗାଯତ୍ରଂ ପ୍ରାତଃସଵନଂ ତଦସ୍ଯ ଵସଵୋଽନ୍ଵାଯତ୍ତାଃ ପ୍ରାଣା ଵାଵ ଵସଵ ଏତେ ହୀଦꣳସର୍ଵଂ ଵାସଯନ୍ତି
ମଣିଷ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ; ତାଙ୍କର ଚବିଶ ବର୍ଷ ହେଉଛି ପ୍ରଭାତ ସବନ; ଗାୟତ୍ରୀ ଚବିଶ ଅକ୍ଷରରେ ଥାଏ, ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ପ୍ରଭାତ ସବନ; ଏହା ସହିତ ବସୁମାନେ ଯୁକ୍ତ; ପ୍ରାଣମାନେ ବସୁ, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବସାଇଥାନ୍ତି।
ତଂ ଚେଦେତସ୍ମିନ୍ଵଯସି କିଞ୍ଚିଦୁପତପେତ୍ସ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଣା ଵସଵ ଇଦଂ ମେ ପ୍ରାତଃସଵନଂ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନꣳସଵନମନୁସନ୍ତନୁତେତି ମାହଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ଵସୂନାଂ ମଧ୍ଯେ ଯଜ୍ଞୋ ଵିଲୋପ୍ସୀଯେତ୍ଯୁଦ୍ଧୈଵ ତତ ଏତ୍ଯଗଦୋ ହ ଭଵତି
ଯଦି ଏହି ବୟସରେ କିଛି ଅସୁବିଧା ଆସିଥାଏ, ସେ କହିବେ: 'ପ୍ରାଣମାନେ, ବସୁମାନେ, ଏହି ପ୍ରଭାତ ସବନ, ଏହି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଉ; ମୁଁ ପ୍ରାଣମାନେ, ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବିନାହିଁ।' ତାପରେ ସେ ଉଠିଯାଏ, ଏବଂ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଥ ଯାନି ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିꣳଶଦ୍ଵର୍ଷାଣି ତନ୍ମାଧ୍ଯଂଦିନꣳସଵନଂ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିꣳଶଦକ୍ଷରା ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭଂ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନꣳସଵନଂ ତଦସ୍ଯ ରୁଦ୍ରା ଅନ୍ଵାଯତ୍ତାଃ ପ୍ରାଣା ଵାଵ ରୁଦ୍ରା ଏତେ ହୀଦꣳସର୍ଵꣳରୋଦଯନ୍ତି
ଏବେ ତାଙ୍କର ଚଉଁଚାଳିଶ ବର୍ଷ ହେଉଛି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ; ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚଉଁଚାଳିଶ ଅକ୍ଷରରେ ଥାଏ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ହେଉଛି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ; ଏହା ସହିତ ରୁଦ୍ରମାନେ ଯୁକ୍ତ; ପ୍ରାଣମାନେ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କାନ୍ଦାଇଥାନ୍ତି।
ତଂ ଚେଦେତସ୍ମିନ୍ଵଯସି କିଞ୍ଚିଦୁପତପେତ୍ସ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଣା ରୁଦ୍ରା ଇଦଂ ମେ ମାଧ୍ଯନ୍ଦିନꣳସଵନଂ ତୃତୀଯସଵନମନୁସନ୍ତନୁତେତି ମାହଂ ପ୍ରାଣାନାꣳରୁଦ୍ରାଣାଂ ମଧ୍ଯେ ଯଜ୍ଞୋ ଵିଲୋପ୍ସୀଯେତ୍ଯୁଦ୍ଧୈଵ ତତ ଏତ୍ଯଗଦୋ ହ ଭଵତି
ଯଦି ଏହି ବୟସରେ କିଛି ଅସୁବିଧା ଆସିଥାଏ, ସେ କହିବେ: 'ପ୍ରାଣମାନେ, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଏହି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ, ଏହି ତୃତୀୟ ସବନ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଉ; ମୁଁ ପ୍ରାଣମାନେ, ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବିନାହିଁ।' ତାପରେ ସେ ଉଠିଯାଏ, ଏବଂ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଥ ଯାନ୍ଯଷ୍ଟାଚତ୍ଵାରିꣳଶଦ୍ଵର୍ଷାଣି ତତ୍ତୃତୀଯସଵନମଷ୍ଟାଚତ୍ଵାରିꣳଶଦକ୍ଷରା ଜଗତୀ ଜାଗତଂ ତୃତୀଯସଵନଂ ତଦସ୍ଯାଦିତ୍ଯା ଅନ୍ଵାଯତ୍ତାଃ ପ୍ରାଣା ଵାଵାଦିତ୍ଯା ଏତେ ହୀଦꣳସର୍ଵମାଦଦତେ
ଏବେ ତାଙ୍କର ଅଠଚଉଁଚାଳିଶ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତୃତୀୟ ସବନ; ଜଗତୀ ଅଠଚଉଁଚାଳିଶ ଅକ୍ଷରରେ ଥାଏ, ଜଗତୀ ହେଉଛି ତୃତୀୟ ସବନ; ଏହା ସହିତ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଯୁକ୍ତ; ପ୍ରାଣମାନେ ହେଉଛି ଆଦିତ୍ୟ, କାରଣ ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ତଂ ଚେଦେତସ୍ମିନ୍ଵଯସି କିଞ୍ଚିଦୁପତପେତ୍ସ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଣା ଆଦିତ୍ଯା ଇଦଂ ମେ ତୃତୀଯସଵନମାଯୁରନୁସଂତନୁତେତି ମାହଂ ପ୍ରାଣାନାମାଦିତ୍ଯାନାଂ ମଧ୍ଯେ ଯଜ୍ଞୋ ଵିଲୋପ୍ସୀଯେତ୍ଯୁଦ୍ଧୈଵ ତତ ଏତ୍ଯଗଦୋ ହୈଵ ଭଵତି
ଯଦି ଏହି ବୟସରେ କିଛି ଅସୁବିଧା ଆସିଥାଏ, ସେ କହିବେ: 'ପ୍ରାଣମାନେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ଏହି ତୃତୀୟ ସବନ, ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଉ; ମୁଁ ପ୍ରାଣମାନେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରିବିନାହିଁ।' ତାପରେ ସେ ଉଠିଯାଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଏତଦ୍ଧ ସ୍ମ ଵୈ ତଦ୍ଵିଦ୍ଵାନାହ ମହିଦାସ ଐତରେଯଃ ସ କିଂ ମ ଏତଦୁପତପସି ଯୋଽହମନେନ ନ ପ୍ରେଷ୍ଯାମୀତି ସ ହ ଷୋଡଶଂ ଵର୍ଷଶତମଜୀଵତ୍ପ୍ର ହ ଷୋଡଶଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଜୀଵତି ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଏହି ଉପଦେଶ ଜ୍ଞାନୀ ମହିଦାସ ଏତିରେୟ କହିଥିଲେ: 'ମୋତେ କେଉଁ ଦୁଃଖ ଛୁଇଁପାରିବ, ଯେଉଁ ମୁଁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆଜ୍ଞା ଦେବିନାହିଁ?' ସେ ଏକ ଶତ ଛଉଦଶ ବର୍ଷ ଜୀବନ କରିଥିଲେ; ଯେଉଁ ଏଭଳି ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଏକ ଶତ ଛଉଦଶ ବର୍ଷ ଜୀବନ କରେ।
ସ ଯଦଶିଶିଷତି ଯତ୍ପିପାସତି ଯନ୍ନ ରମତେ ତା ଅସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଖାଏନାହିଁ, ପିଏନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ନେଉନାହିଁ, ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା।
ଅଥ ଯଦଶ୍ନାତି ଯତ୍ପିବତି ଯଦ୍ରମତେ ତଦୁପସଦୈରେତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ଖାଏ, ପିଏ, ଆନନ୍ଦ ନେଉଥାଏ, ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ଉପସଦ।
ଅଥ ଯଦ୍ଧସତି ଯଜ୍ଜକ୍ଷତି ଯନ୍ମୈଥୁନଂ ଚରତି ସ୍ତୁତଶସ୍ତ୍ରୈରେଵ ତଦେତି
ଯେତେବେଳେ ସେ ହସେ, ଖେଳେ, ମିଳନ କରେ, ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଓ ଶସ୍ତ୍ର।
ଅଥ ଯତ୍ତପୋ ଦାନମାର୍ଜଵମହିꣳସା ସତ୍ଯଵଚନମିତି ତା ଅସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଃ
ତପ, ଦାନ, ସିଧାସାଧି, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଣୀ—ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣା।
ସୋଷ୍ଯତ୍ଯସୋଷ୍ଟେତି ପୁନରୁତ୍ପାଦନମେଵାସ୍ଯ ତନ୍ମରଣମେଵାସ୍ଯାଵଭୃଥଃ
ସେ ଖାଇବେ କି ନାଖାଇବେ, ଏହି ତାଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ; ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ।
ତଦ୍ଧୈତଦ୍ଘୋର୍ ଆଙ୍ଗିରସଃ କୃଷ୍ଣାଯ ଦେଵକୀପୁତ୍ରାଯୋକ୍ତ୍ଵୋଵାଚାପିପାସ ଏଵ ସ ବଭୂଵ ସୋଽନ୍ତଵେଲାଯାମେତତ୍ତ୍ରଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯେତାକ୍ଷିତମସ୍ଯଚ୍ଯୁତମସି ପ୍ରାଣସꣳଶିତମସୀତି ତତ୍ରୈତେ ଦ୍ଵେ ଋଚୌ ଭଵତଃ
ଏହି ଉପଦେଶ ଘୋର ଆଙ୍ଗିରସ କୃଷ୍ଣ ଦେବକୀପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ: 'ତାଙ୍କରେ କେବଳ ତୃଷ୍ଣା ରହିଗଲା।' ଶେଷ ସମୟରେ, ଏହି ତିନିଟି ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ: 'ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ, ତୁମେ ଅପତିତ, ତୁମେ ପ୍ରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ।' ସେଠାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଋକ୍ ପଠାଯାଏ।
ଆଦିତ୍ପ୍ରତ୍ନସ୍ଯ ରେତସଃ । ଉଦ୍ଵଯନ୍ତମସସ୍ପରି ଜ୍ଯୋତିଃ ପଶ୍ଯନ୍ତ ଉତ୍ତରꣳସ୍ଵଃ ପଶ୍ଯନ୍ତ ଉତ୍ତରଂ ଦେଵଂ ଦେଵତ୍ରା ସୂର୍ଯମଗନ୍ମ ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ତମମିତି ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ତମମିତି
ପୁରୁଣା ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଇ, ଅନ୍ଧାରକୁ ଉପରେ ଉଠିବା ସମୟରେ, ଲୋକେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ଦେଖନ୍ତି; ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ, ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ। ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ।
ମନୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁପାସୀତେତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମଥାଧିଦୈଵତମାକାଶୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯୁଭଯମାଦିଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚାଧିଦୈଵତଂ ଚ
ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ଆତ୍ମା ବିଷୟର ଉପଦେଶ। ଦେବତା ବିଷୟରେ—ଆକାଶକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ବିଷୟରେ।
ତଦେତଚ୍ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଵାକ୍ପାଦଃ ପ୍ରାଣଃ ପାଦଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ପାଦଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ପାଦ ଇତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମମଥାଧିଦୈଵତମଗ୍ନିଃ ପାଦୋ ଵାଯୁଃ ପାଦ ଅଦିତ୍ଯଃ ପାଦୋ ଦିଶଃ ପାଦ ଇତ୍ଯୁଭଯମେଵାଦିଷ୍ଟଂ ଭଵତ୍ଯଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚୈଵାଧିଦୈଵତଂ ଚ
ଏହି ଚାରିଟି ପଦ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା—ବାକ୍ ଏକ ପଦ, ପ୍ରାଣ ଏକ ପଦ, ଚକ୍ଷୁ ଏକ ପଦ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଏକ ପଦ—ଏହା ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ। ଦେବତା ବିଷୟରେ—ଅଗ୍ନି ଏକ ପଦ, ବାୟୁ ଏକ ପଦ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପଦ, ଦିଶା ଏକ ପଦ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତା ବିଷୟରେ।
ଵାଗେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସୋଽଗ୍ନିନା ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ବାକ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ପ୍ରାଣ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସ ଵାଯୁନା ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ବାୟୁର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ଚକ୍ଷୁରେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସ ଆଦିତ୍ଯେନ ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ଶ୍ରୋତ୍ରମେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ସ ଦିଗ୍ଭିର୍ଜ୍ଯୋତିଷା ଭାତି ଚ ତପତି ଚ ଭାତି ଚ ତପତି ଚ କୀର୍ତ୍ଯା ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସେନ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ ଯ ଏଵଂ ଵେଦ
ଶ୍ରୋତ୍ର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଚାରିଥ ପଦ। ଏହା ଦିଶାର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି; ଦୀପ୍ତି ଓ ତାପ ଦେଉଛି, କୀର୍ତି, ଯଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି—ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି, ଯେ ଏହି ଜାଣିଛି।
ଆଦିତ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯାଦେଶସ୍ତସ୍ଯୋପଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମସଦେଵେଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ । ତତ୍ସଦାସୀତ୍ତତ୍ସମଭଵତ୍ତଦାଣ୍ଡଂ ନିରଵର୍ତତ ତତ୍ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯ ମାତ୍ରାମଶଯତ ତନ୍ନିରଭିଦ୍ଯତ ତେ ଆଣ୍ଡକପାଲେ ରଜତଂ ଚ ସୁଵର୍ଣଂ ଚାଭଵତାମ୍
ଉପଦେଶ ହେଉଛି: ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା। ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଅସତ୍ ଥିଲା। ପରେ ଏହା ସତ୍ ହେଲା; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏକ ଡିଂ ତିଆରି ହେଲା। ଏହା ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ରାମ କଲା; ପରେ ଏହା ଫାଟିଗଲା। ଡିଂର ଦୁଇ ଖୋଲିରୁ ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତଦ୍ଯଦ୍ରଜତꣳସେଯଂ ପୃଥିଵୀ ଯତ୍ସୁଵର୍ଣꣳ ସା ଦ୍ଯୌର୍ଯଜ୍ଜରାଯୁ ତେ ପର୍ଵତା ଯଦୁଲ୍ବꣳସମେଘୋ ନୀହାରୋ ଯା ଧମନଯସ୍ତା ନଦ୍ଯୋ ଯଦ୍ଵାସ୍ତେଯମୁଦକꣳସ ସମୁଦ୍ରଃ
ଯାହା ଚାନ୍ଦି, ସେଇ ହେଉଛି ଏହି ପୃଥିବୀ; ଯାହା ସୁନା, ସେଇ ହେଉଛି ଦିଆ। ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ସେ ପାହାଡ଼; ଯାହା ଉଲ, ସେ ମେଘ ଓ କୁହୁଡ଼ି। ଯାହା ଭାଗିଯାଏ, ସେ ନଦୀ; ଯାହା ଆର୍ଦ୍ରତା, ସେ ସମୁଦ୍ର।
ଅଥ ଯତ୍ତଦଜାଯତ ସୋଽସାଵାଦିତ୍ଯସ୍ତଂ ଜାଯମାନଂ ଘୋଷା ଉଲୂଲଵୋଽନୂଦତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଚ କାମାସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯୋଦଯଂ ପ୍ରତି ପ୍ରତ୍ଯାଯନଂ ପ୍ରତି ଘୋଷା ଉଲୂଲଵୋଽନୂତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସର୍ଵାଣି ଚ ଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଚ କାମାଃ
ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଲା, ସେଇ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ଜନ୍ମ ନେବାବେଳେ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍କାର ଉପଜିଲା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ଅନୁସରିଲା। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚିତ୍କାର ଉପଜିଥାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି।