ଛାନ୍ଦୋଗ୍ଯୋପନିଷଦ୍

एषा भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ ରସ ଏହି ଅଟୁଟ ଶବ୍ଦ। ପୃଥିବୀର ରସ ହେଉଛି ଜଳ; ଜଳର ରସ ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ; ଉଦ୍ଭିଦର ରସ ହେଉଛି ମଣିଷ; ମଣିଷର ରସ ହେଉଛି କଥା; କଥାର ରସ ହେଉଛି ଋକ୍; ଋକ୍ର ରସ ହେଉଛି ସାମ; ସାମର ରସ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗୀଥ।

स एष रसानाꣳ रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः

ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ସମସ୍ତ ରସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଏହା ଅଷ୍ଟମ।

कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति

କେଉଁଟି? କେଉଁ ଋକ୍? କେଉଁ ସାମ? କେଉଁ ଉଦ୍ଗୀଥ? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ।

सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथस्तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च

'ଓଁ' ଶବ୍ଦଟି ସାମ ଓ ଉଦ୍ଗୀଥ ଉଭୟ। ଏହା ଏକ ଯୁଗଳ: କଥା ଓ ଶ୍ୱାସ, ଋକ୍ ଓ ସାମ।

तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सꣳ सृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम्

ଏହି 'ଓଁ' ଶବ୍ଦରେ ଏହି ଯୁଗଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।

आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते

ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି, 'ଓଁ' ଶବ୍ଦକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ ହୁଏ।

तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किञ्चानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते

ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଅନୁମତିର ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁ କିଛିକୁ ଅନୁମତି ଦିଅଯାଏ, ସେଥିରେ 'ଓଁ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣତା; ଅନୁମତି ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣତା। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣି, 'ଓଁ' ଶବ୍ଦକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ ହୁଏ।

तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमितिशꣳसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन

ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିଣି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଚାଲିଥାଏ: 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, 'ଓଁ' କୁହାଯାଏ, 'ଓଁ' ଗାୟନ କରାଯାଏ। ଏହା ସମ୍ମାନ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ରସ ପାଇଁ।

तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति

ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯିଏ କରେ, ଜାଣିଥିବା କିମ୍ବା ନ ଜାଣିଥିବା, ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଫଳ ଭିନ୍ନ ହୁଏ: ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭିନ୍ନ। ଯାହା କିଛି ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ କରାଯାଏ, ତାହା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହି ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏଠି ଶେଷ ହେଲା।

देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति

ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ, ଦୁହେଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଏକଠା ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ନେଇଲେ, 'ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସେମାନେଠାରୁ ଜିତିବା' ବୋଲି ଭାବିଲେ।

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः

ସେମାନେ ନାକର ଶ୍ୱାସକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ଲୋକେ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଗନ୍ଧ ଉଭୟ ଶୁଘନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମିତ।

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे ताꣳ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा

ତାପରେ ସେମାନେ କଥାକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ଲୋକେ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉଭୟ କୁହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମିତ।

अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

ତାପରେ ସେମାନେ ଚକ୍ଷୁକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ଲୋକେ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମିତ।

अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

ତାପରେ ସେମାନେ କାନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ଲୋକେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଉଭୟ ଶୁଣନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମିତ।

अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयꣳ संकल्पते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

ତାପରେ ସେମାନେ ମନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହିଠାରୁ ଲୋକେ ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ଉଭୟ ଭାବନା କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରମିତ।

अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तꣳ हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳ सेतैवम्

ତାପରେ ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ୱାସକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଏହାକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପାଥରକୁ ଆଘାତ କଲେ ଭାଙ୍ଗିପାରିବା ନାହିଁ।

यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वꣳ सत एवꣳ हैव स विध्वꣳसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः

ଯେପରି ଏକ ପାଥରକୁ ଆଘାତ କଲେ ଭାଙ୍ଗିପାରିବା ନାହିଁ, ସେପରି ଏହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ। ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଖରାପ ଇଚ୍ଛା କରେ କିମ୍ବା ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେ ଏକ ପାଥରକୁ ଆଘାତ କରିବା ପରି ଅଫଳ।

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯାହାର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ମଧୁର ଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; କାରଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଖାଏ ଓ ପିଏ, ସେହି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣଗୁଡିକୁ ଧାରଣ କରେ। ଶେଷରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଏବଂ ଶେଷରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ସହିତ ନେଇଯାଏ।

तꣳ हाङ्गिरा उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः

ଅଙ୍ଗିରାମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ଏହିଠାକୁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ସାର ଭାବିଥିଲେ।

तेन तꣳ ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासञ्चक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୃହସ୍ପତି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ଏହିଠାକୁ ବୃହସ୍ପତି ଭାବିଥିଲେ, କାରଣ ବାଣୀ 'ବୃହତୀ' ଓ ଏହିଠା ତାହାର ନାୟକ।

तेन तꣳ हायास्य उद्गीथमुपासाञ्चक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆୟାସ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ଏହିଠାକୁ ଆୟାସ୍ୟ ଭାବିଥିଲେ, କାରଣ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

तेन तꣳ ह बको दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବକ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ବୁଝିଥିଲେ; ସେ ନୈମିଶୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ।

आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम्

ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯିଏ ଅକ୍ଷୟ ଉଦ୍ଗୀଥର ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଠିକୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ମିଳେ—ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୁହାଯାଇଛି।

अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यꣳ स्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद

ଏବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ: ଯେଉଁ ଆଲୋକ ତପିଛି, ସେଉଁଠି ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଉଦୟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଏ। ଉଦୟ ହେଇ, ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ, ସେ ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିପାରେ।

समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत

ଏଠି ଓ ସେଠି ଦୁହିଁଟି ଏକେ ଅଟେ; ଏଠି ଉଷ୍ଣ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଉଷ୍ଣ; ଏଠି ସ୍ୱର, ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟାସ୍ୱର, ଏପରି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ, ଏଠି, ସେଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति

ଏବେ ବାସ୍ତବରେ ବ୍ୟାନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ସେହି ପ୍ରାଣ; ଯାହା ବାହାର କରେ, ସେହି ଅପାନ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ଯୋଗସ୍ଥଳ ହେଉଛି ବ୍ୟାନ; ଏହି ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ବାଣୀ। ତେଣୁ, ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହାର ନ ହେଲେ, ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିହେବ ନାହିଁ।

या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति

ଯେଉଁ ବାଣୀ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହାର ନ ହେଲେ, ଋଚ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିହେବ ନାହିଁ; ଯାହା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ସେହି ସାମ; ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହାର ନ ହେଲେ, ସାମ ଗାଇହେବ ନାହିଁ; ଯାହା ସାମ, ସେହି ଉଦ୍ଗୀଥ; ତେଣୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହାର ନ ହେଲେ, ଉଦ୍ଗୀଥ ଗାଇହେବ ନାହିଁ।

अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानꣳ स्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत

ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରିକି ଅଗ୍ନି ମନ୍ଥନ, ଘୋଡ଼ା ଦୌଡ଼, ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ଟାଣିବା, ଏସବୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହାର ବିନା କରାଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ୟାନକୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदꣳ सर्वꣳ स्थितम्

ଏବେ ଉଦ୍ଗୀଥର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ: 'ଉଦ୍ଗୀଥ'—'ଉଦ୍' ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଏ; 'ଗୀ' ହେଉଛି ବାଣୀ, କାରଣ 'ଗୀର୍' ବୋଲିଲେ ବାଣୀ; 'ଥ' ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଅଟେ।