ଏକ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଅଶ୍ରମରେ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ସାମନ୍ଗୁଡିକର ଦେବତା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରାଣ, ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବର ଦେବତା। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ, ପ୍ରସ୍ତାବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ଏହା ମୁଁ କହିଛି।” ତାପରେ ଉଦ୍ଗାଥା ଆସିଲେ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଉଦ୍ଗୀଥର ଦେବତା ଆଦିତ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହି ଦେବତା ଉଦ୍ଗୀଥରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ, ଉଦ୍ଗୀଥ ଗାଇଲେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ଏହା ମୁଁ କହିଛି।” ପ୍ରତିହାର୍ତ୍ରି ଆସିଲେ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ପ୍ରତିହାରର ଦେବତା ଅନ୍ନ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରି ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରତିହାରରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ, ପ୍ରତିହାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ଏହି ମୁଁ ପୁନିପୁନି କହିଛି।” ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ ଶୌବ ଉଦ୍ଗୀଥ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବକୋ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାଭ, ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଥିରେ ଏକ ଧଳା କୁକୁର ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲା। ଅନ୍ୟ କୁକୁରମାନେ ଏହି କୁକୁରକୁ ଘେରି ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ଆମ ପାଇଁ ଗାନ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଭୋକା ଅଛୁ।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭାତରେ ଆସିବେନି।” ବକୋ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାଭ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ। କୁକୁରମାନେ ନିଜେ ଗାନ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ, ଯେପରି ବହିଷ୍ପବମାନ ଗାନ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ଚଳାଚଳ କରି, ଏକାଠି ହେଇ “ହିଂ” ଶବ୍ଦ କରିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ: “ଓମ୍, ଆମେ ଖାଇବା! ଓମ୍, ଆମେ ପିବା! ଭଗବାନ୍ ବରୁଣ, ପ୍ରଜାପତି, ସବିତା ଏଠାରେ ଅନ୍ନ ଆଣିଛନ୍ତି। ଅନ୍ନର ନାୟକ, ଅନ୍ନ ଆଣ, ଆଣ, ଆଣ!” ଏଉଁ ଶିକ୍ଷା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା କି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ହାକାର, ବାୟୁ ଇକାର, ଚନ୍ଦ୍ର କାର, ଆତ୍ମା ହକାର, ଅଗ୍ନି ଈକାର; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉକାର, ଡାକ ଏକାର, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଔହୋଇକାର, ପ୍ରଜାପତି ହିଙ୍କାର, ପ୍ରାଣ ସ୍ୱର, ଅନ୍ନ ଯା, ବାକ୍ ବିରାଜ। ଷ୍ଟୋଭା ସଞ୍ଚାର, ହୁଙ୍କାର। ଏହି ଉପନିଷଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକବି ଅନ୍ନର ମାଲିକ ଏବଂ ଭୋକ୍ତା ହୁଅନ୍ତି। ସାମନ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା ଉତ୍ତମ। ଯାହା ଉତ୍ତମ, ତାହାକୁ ସାମନ୍ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ନ ସାମନ୍। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ସାମନ୍କୁ ‘ନ ଉତ୍ତମ’ ଭାବେ ଉପାସନା କରେ, ଅଧର୍ମୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ନମନ କରି ନିକଟ ଆସିବେ। ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ କରିବାକୁ ଉଚିତ: ପୃଥିବୀ ହିଙ୍କାର, ଅଗ୍ନି ପ୍ରସ୍ତାବ, ଆକାଶ ଉଦ୍ଗୀଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିହାର, ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗ ନିଧନ। ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ: ସ୍ୱର୍ଗ ହିଙ୍କାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଆକାଶ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିହାର, ପୃଥିବୀ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଉଭୟ ଦିଗର ଜଗତର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ବର୍ଷାରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ: ପୂର୍ବ ବାୟୁ ହିଙ୍କାର, ମେଘ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ହେଲା ଓ ଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହାର, ସଂଗ୍ରହ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜଳରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ: ମେଘ ହିଙ୍କାର, ବର୍ଷା ପ୍ରସ୍ତାବ, ପୂର୍ବ ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଗୀଥ, ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରବାହ ପ୍ରତିହାର, ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଜଳର ମାଲିକ ହୁଅନ୍ତି। ଋତୁଗୁଡିକରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ: ବସନ୍ତ ହିଙ୍କାର, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ଶରତ ପ୍ରତିହାର, ଶୀତ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଋତୁର ମାଲିକ ହୁଅନ୍ତି। ପଶୁମାନେ: ଛେଉ ହିଙ୍କାର, ମେଁଡା ପ୍ରସ୍ତାବ, ଗାଈ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଘୋଡ଼ା ପ୍ରତିହାର, ମନୁଷ୍ୟ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ପଶୁର ମାଲିକ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାଣରେ ପଞ୍ଚମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଉତ୍ତମ ଧ୍ୟାନ: ପ୍ରାଣ ହିଙ୍କାର, ବାକ୍ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଗୀଥ, କାନ ପ୍ରତିହାର, ମନ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଉତ୍ତମ ଜଗତର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ ନିମିତ୍ତେ ବାକ୍ରେ: ବାକ୍ରେ ‘ହୁଂ’ ହିଙ୍କାର, ଯାହା ଯାଏ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଯାହା ଆସେ ଆଦି, ଉଦ୍ଗୀଥ ଉତ୍ତଳ, ପ୍ରତିହାର ଫେରେ, ଉପଦ୍ରବ ଆସେ, ନିଧନ ଶେଷ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରିବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ସପ୍ତମୂଖୀ ସାମନ୍ର ଧ୍ୟାନ: ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ହିଙ୍କାର, ତାଙ୍କର ପଶୁ ଏହି ହିଙ୍କାରର ଭାଗୀ; ଉଦୟ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତାବ, ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବର ଭାଗୀ; ମିଶ୍ରଣ ସମୟରେ ଆଦି, ପକ୍ଷୀ ଏହାର ଭାଗୀ; ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଦେବତା ଏହାର ଭାଗୀ; ଦିନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପରେ ପ୍ରତିହାର, ଦର୍ଭା ଏହାର ଭାଗୀ। ଏହିପରି ଉପନିଷଦ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ, ଦେବତା, ଋତୁ, ପଶୁ, ପ୍ରାଣ ଏବଂ ବାକ୍ର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ।