ଏକ ସ୍ନିଗ୍ଧ ସକାଳ ବେଳେ, ଉଶସ୍ତି ଚକ୍ରାୟଣ ନିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ, ସେ କହିଲେ, “ଆହା! ଯଦି ଆମେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଧନ ମିଳାନ୍ତୁ। ରାଜା ଏବେ ଏକ ்ୟଜ୍ଞ କରିବେ; ସେ ବାକୀ ସବୁ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ମୋତେ ବି ଚୟନ କରନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ସଂଗିନୀ ତାଙ୍କୁ କିଛି ବିନ୍ଦି ଦେଇ କହିଲେ, “ଏହି ବିନ୍ଦି ଖାଆ।” ଉଶସ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଜନ କରି, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ଉଦ୍ଗାତୃମାନେ ସ୍ତୁତି ଗାଉଥିବା ବେଳେ, ଉଶସ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ପ୍ରସ୍ତୋତୃଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ପ୍ରସ୍ତାବର ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗାଉଛ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ।” ଏହିପରି ଭାବରେ, ସେ ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଦ୍ଗୀଥର ଦେବତା ଉଦ୍ଗୀଥରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ଏବଂ ଉଦ୍ଗୀଥ ଗାଉଛ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ।” ଏବଂ ପ୍ରତିହାର୍ତୃଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରତିହାରର ଦେବତା ପ୍ରତିହାରରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ଏବଂ ପ୍ରତିହାର ପାଠ କର, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ।” ଏହି ଭୟରେ ସମସ୍ତେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଗଲେ। ତାପରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉଶସ୍ତିଙ୍କୁ ଆସି ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ମୁଁ ଚକ୍ରାୟଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉଶସ୍ତି।” ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଜିଥିଲି, ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଚୟନ କରିଛି।” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ଆପଣ ମୋତେ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ରଖନ୍ତୁ।” ସେ ମନ୍ଜୁର କଲେ। ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ଏହି ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସହିତ ଚୟନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବେ। ସେମାନେକୁ ଯେତେ ଧନ ଦେଇବେ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେତେ ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେ ମନ୍ଜୁର କଲେ। ତାପରେ ପ୍ରସ୍ତୋତୃ ଉଶସ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରସ୍ତାବର ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ଜାଣିନାହ, ତ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ। କିଏ ସେଇ ଦେବତା?” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ପ୍ରାଣ।” ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରାଣରୁ ଉଦ୍ଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହା ଜାଣିନାହ, ତ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ। ଉଦ୍ଗାତୃ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଉଦ୍ଗୀଥର ଦେବତା କିଏ?” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ଉଦ୍ଗୀଥରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ଜାଣିନାହ, ତ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ।” ପ୍ରତିହାର୍ତୃ ମଧ୍ୟ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରତିହାରର ଦେବତା କିଏ?” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ଅନ୍ନ। ସମସ୍ତେ ଅନ୍ନ ଖାଇ ଜୀବନ୍ତ। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରତିହାରରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ।" ଏହିପରି ଗଭୀର ଉପଦେଶ ପରେ, ଶୌବ ଉଦ୍ଗୀଥ, ବାକୋ ଦାଳ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାଭ, ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଧଳା କୁକୁର ଦେଖାଦେଲା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୁକୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ଆମ ପାଇଁ ଗାଉନ୍ତୁ, ଆମେ ଭୂକିଲା।” ସେ କହିଲେ, “ସକାଳେ ଆସନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ବାକୋ ଦାଳ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାଭ ଏହା ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଯେପରି ସାମଗାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେମାନେ ଗଡିଗଡି ଚାଲିଲେ, ଏବଂ ‘ହିଁ’ ଧ୍ୱନି କଲେ। ସେମାନେ ଗାଇଲେ, “ଓଁ, ଆମେ ଖାଉ। ଓଁ, ଆମେ ପିଉ। ଭଗବାନ ବରୁଣ, ପ୍ରଜାପତି, ସବିତା ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି। ଅନ୍ନର ଇଶ୍ୱର, ଖାଦ୍ୟ ଆଣ, ଆଣ, ଆଣ।” ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅନେକ ଅଂଶ ଏକ ଏକ ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ: ଏହି ଜଗତ ‘ହା’ ଧ୍ୱନି, ବାୟୁ ‘ଇକାର’, ଚନ୍ଦ୍ର ‘କାର’, ଆତ୍ମା ‘ହକାର’, ଅଗ୍ନି ‘ଈକାର’, ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ଊକାର’, ଡାକ ‘ଏକାର’, ସମସ୍ତ ଦେବତା ‘ଔହୋୟିକାର’, ପ୍ରଜାପତି ‘ହିଙ୍କାର’, ପ୍ରାଣ ‘ସ୍ୱର’, ଅନ୍ନ ‘ୟା’, ଉଚ୍ଚାରଣ ‘ବିରାଜ’। ଷ୍ଟୋଭା ହେଉଛି ସଞ୍ଚାର, ହୁଙ୍କାର। ଯିଏ ଏହି ସାମନ୍ସ ଉପନିଷଦ ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାଣୀ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ। ସେ ଅନ୍ନବାନ୍ ଓ ଅନ୍ନଭୋଜୀ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସାମନ୍ସର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା ଶୁଭ। ଯାହା ଶୁଭ, ତାହାକୁ ସାମନ୍ସ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅଶୁଭ, ତାହା ସାମନ୍ସ ନୁହେଁ। ଯେଉଁପରି ଉପାସନା କରାଯାଏ, ସେଉଁପରି ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଯିଏ ସାମନ୍ସକୁ ‘ଅଶୁଭ’ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସି ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚଧା ସାମନ୍ସ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ: ପୃଥିବୀ ହିଙ୍କାର, ଅଗ୍ନି ପ୍ରସ୍ତାବ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ ଉଦ୍ଗୀଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିହାର, ସ୍ୱର୍ଗ ନିଧନ। ତଳକୁ ଯିବାକୁ: ସ୍ୱର୍ଗ ହିଙ୍କାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିହାର, ପୃଥିବୀ ନିଧନ। ଏହି ଭାବରେ ଉପାସନା କରିଲେ, ଉଭୟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧୋ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବର୍ଷାରେ ପଞ୍ଚଧା ସାମନ୍ସ: ପୂର୍ବ ପବନ ହିଙ୍କାର, ମେଘ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଗର୍ଜନ ପ୍ରତିହାର, ଯାହା ସଞ୍ଚିତ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଯିଏ ଧ୍ୟାନ କରେ, ବର୍ଷା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ। ପାଣିରେ ପଞ୍ଚଧା ସାମନ୍ସ: ମେଘ ହିଙ୍କାର, ବର୍ଷା ପ୍ରସ୍ତାବ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଧାରା ଉଦ୍ଗୀଥ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ପ୍ରତିହାର, ନିଧନ। ଏହି ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ସେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଜଳମୟ ହୁଏ। ଋତୁମାନେ: ବସନ୍ତ ହିଙ୍କାର, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରସ୍ତାବ, ବର୍ଷା ଉଦ୍ଗୀଥ, ଶରଦ୍ ପ୍ରତିହାର, ଶୀତ ନିଧନ। ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଋତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ପଶୁମାନେ: ଛାଗ ହିଙ୍କାର, ମେଷ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଗାଈ ଉଦ୍ଗୀଥ, ଘୋଡ଼ା ପ୍ରତିହାର, ମାନବ ନିଧନ। ଏହି ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପଶୁ ତାଙ୍କୁ ଆସନ୍ତି। ଅନ୍ତେ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତିରେ ପଞ୍ଚଧା ସାମନ୍ସ: ପ୍ରାଣ ହିଙ୍କାର, ବାଣୀ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଗୀଥ, କାନ ପ୍ରତିହାର, ମନ ନିଧନ। ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ଧ୍ୟାନ ଜ୍ଞାନରେ ଯିଏ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧନ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଉଶସ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।