ପ୍ରଭାହଣ ଜୈବଲି ଏକଥା ସାଲାବତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମର ସାମନ୍ତ ଅସୀମ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଉଛ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ସାଲାବତ୍ୟ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ ଦେଉ, ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣେ।” ପ୍ରଭାହଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣ।” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଜାଣିଛି।” ତାପରେ ପ୍ରଭାହଣ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ସଂସାରର ଗତି କ’ଣ?” ସାଲାବତ୍ୟ କହିଲେ, “ଆକାଶ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଏହାକୁ ଫେରନ୍ତି; ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।” ପ୍ରଭାହଣ କହିଲେ, “ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦ୍ଗୀଥ ଅସୀମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥକୁ ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଦେଖି, ଅତିଧନ୍ୱାନ ଶୌଣକ ଉଦାର ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଜାଣିବେ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଉପଭୋଗ କରିବେ।” ଏହିପରି, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଲୋକ ଅଛି; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଓ ପରଲୋକରେ ଲୋକ ପରେ ଲୋକ ମିଳେ। କୁରୁଦେଶର ବାଟିକା ଗ୍ରାମରେ ଇଭ୍ୟ କୁଳର ଚକ୍ରାୟଣ ନାମକ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବସୁଥିଲେ। ଏକଦିନ ସେ ତାଙ୍କଠାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବୁଟ ମାଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ରଖାଯାଇଛି, ତାହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।” ଚକ୍ରାୟଣ କହିଲେ, “ଏହି ଥୋଡ଼ା ଦିଅ।” ସେମାନେ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯଦି ମୁଁ ମୂଳ ଭାଗ ଖାଇଥିଲି, ତେବେ ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଦିଅ।” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଚକ୍ରାୟଣ କହିଲେ, “ଏମିତି ନ ଥାନ୍ତି, ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି ନାହିଁ।” ସେ ମନେ କଲେ, “ମୋତେ ପାଣି ମିଳୁ।” ଖାଇ ସାରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ। ସେ ଭଲ ଭାବେ ପୁଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କଲେ। ପରେ ପ୍ରଭାତରେ, ସେ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ, କହିଲେ, “ଯଦି ଆମେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଥୋଡ଼ା ଧନ ପାଇଥାନ୍ତୁ! ରାଜା ବଳି କରିବେ; ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ମୋତେ ବାଛନ୍ତୁ।” ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ, “ଏହି ବୁଟ ଖାଅ।” ସେ ଖାଇ ବଳିସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ, ଉଦ୍ଗାତୃମାନେ ସ୍ତୁତି ଗାଇବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ ଓ ପ୍ରସ୍ତୋତୃଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରସ୍ତାବର ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ତେବେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ଏହିପରି, ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଦ୍ଗୀଥର ଦେବତା ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ପ୍ରତିହାରତୃଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ପ୍ରତିହାରର ଦେବତା ପ୍ରତିହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ପାଠ କରିଲେ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ହେଲେ। ତା’ପରେ ବଳିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କୁ ଆସି ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଚକ୍ରାୟଣଙ୍କ ପୁଅ ଉଶସ୍ତି।” ବଳିକର୍ତ୍ତା କହିଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଖୋଜିଲି, ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନେ ବାଛିଲି।” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ମୋତେ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ରଖନ୍ତୁ।” ବଳିକର୍ତ୍ତା ରାଜି ହେଲେ। ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ମୋ ସହିତ ବାଛାଯିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଗୀତ ଗାଇବେ। ତୁମେ ଯେତେ ଧନ ଦେଉଛ, ତେତେ ମୋତେ ଦିଅ।” ବଳିକର୍ତ୍ତା ଏଥିରେ ରାଜି ହେଲେ। ପ୍ରସ୍ତୋତୃ ତାଙ୍କୁ ଆସି ପଚାରିଲେ, “ପ୍ରସ୍ତାବର ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହ, ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ। ଏହି ଦେବତା କିଏ?” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ପ୍ରାଣ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରାଣକୁ ଅନୁସରି ଆସନ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣରୁ ଉଠନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏହି ଜାଣିନାହିଁ, ପାଠ କରିଲେ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ଏହିପରି ଉଦ୍ଗାତୃ ଆସି ପଚାରିଲେ, “ଉଦ୍ଗୀଥର ଦେବତା କିଏ?” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗୀତ ଗାଇ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏହି ଜାଣିନାହିଁ, ଗୀତ ଗାଇଲେ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ପ୍ରତିହାରତୃ ଆସି ପଚାରିଲେ, “ପ୍ରତିହାରର ଦେବତା କିଏ?” ଉଶସ୍ତି କହିଲେ, “ଅନ୍ନ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା ପ୍ରତିହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏହି ଜାଣିନାହିଁ, ପାଠ କରିଲେ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ଏହିପରି ଶୌବ ଉଦ୍ଗୀଥ ବିଷୟରେ, ବକୋ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାବ, ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଧଳା କୁକୁର ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲା। ଅନ୍ୟ କୁକୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି, “ମହାଶୟ, ଆମ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତୁ, ଆମେ ଭୂକ୍ଲାଗିଛୁ,” କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭାତରେ ଏଠାରେ ଆସିବେ ନାହିଁ।” ବକୋ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାବ ଏହା ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଯେପରି ବହିଷ୍ପବମାନ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ହିଁ ଧ୍ୱନି କଲେ। “ଓଁ, ଆମେ ଖାଉ। ଓଁ, ଆମେ ପିଉ। ବରୁଣ, ପ୍ରଜାପତି, ସବିତୃ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟର ନାଥ, ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଆଣ, ଆଣ, ଆଣ।” ଏହି ଜଗତ୍ ‘ହା’ ଧ୍ୱନି; ବାୟୁ ‘ଇକାର’, ଚନ୍ଦ୍ର ‘କାର’, ଆତ୍ମା ‘ହକାର’, ଅଗ୍ନି ‘ଇକାର’; ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ଉକାର’, ଆହ୍ୱାନ ‘ଏକାର’, ସମସ୍ତ ଦେବତା ‘ଔହୋୟିକାର’, ପ୍ରଜାପତି ‘ହିଙ୍କାର’, ପ୍ରାଣ ‘ସ୍ୱର’, ଅନ୍ନ ‘ୟା’, ବାଣୀ ‘ବିରାଜ’। ସ୍ତୋଭା ‘ସଞ୍ଚାର’, ହୁଙ୍କାର। ଯେଉଁଯେଉଁ ଏହି ସାମନ୍ତର ଉପନିଷଦ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବାଣୀ ଦୁଧ ଦିଏ; ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ଓ ଭୋକ୍ତା ହୁଅନ୍ତି। ସାମନ୍ତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯାହା ଶୁଭ, ତାହାକୁ ସାମନ୍ତ କୁହନ୍ତି; ଅଶୁଭକୁ ‘ନ ସାମନ୍ତ’ କୁହନ୍ତି। ଯେଉଁଯେଉଁ ଭାବେ ଉପାସନା କରାଯାଏ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭାବରେ ଜାଣି ‘ନ ସାମନ୍ତ’ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଅଧର୍ମୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସି ଅନୁଗତ ହୁଅନ୍ତି। ପଞ୍ଚବିଧ ସାମନ୍ତକୁ ଲୋକମାନେ ଲୋକମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍।