ଏକ ଦିନ, ଜଣେ ମଣିଷ ଦେହର ଦୁର୍ବଳତାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣୁଛ କି? ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣୁଛ କି?” ସେ ଯାଏଁ ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନେଇନାହିଁ, ତାଏଁ ସେ ଜାଣିଥାଏ। ଦେହରୁ ବିଦାୟ ନେଲାପରେ, ସେ ଏହି କିରଣଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଏ। “ଓଁ” ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେ ଉଠି ଯାଏ, ମନ ଦ୍ରୁତ ଥିଲାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଦ୍ୱାର ଖୋଲାଯାଏ—ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ପଥ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଦ। ଏଠି ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି: “ହୃଦୟର ଏକଶ ଏକ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଅଛି; ତାହାର ଏକଟି ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଏ। ଏହି ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାଇ, ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଶିରାଗୁଡିକ ବିଦାୟ ପାଇଁ।” ଏହି ଅମୃତ, ନିର୍ମଳ, ଅଜର, ଅମର, ଦୁଃଖହୀନ, ଭୋକ-ତିଆଁ-ହୀନ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସତ୍ୟ—ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଦରକାର, ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ଏବଂ ବୁଝିଥିବା ଜଣେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ—ଏହିପରି ବୋଲିଥିଲେ ପ୍ରଜାପତି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଦେବମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଦାନବମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବିରୋଚନ, ହାତରେ ଜଳାନ୍ତ ଜଳା ନେଇ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ନିୟମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି ଶିକ୍ଷା ନେଲେ। ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କଣ ଚାହୁଛ?” ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ, ଅଜର, ଅମର, ଦୁଃଖହୀନ, ଭୋକ-ତିଆଁ-ହୀନ, ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସତ୍ୟ—ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଖୋଜିବା ଏବଂ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ଏବଂ ବୁଝିଥିବା ଜଣେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଆମେ ଏହାକୁ ଖୋଜୁଛୁ, ବିଭୂଷିତ!” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଲୋକଟି ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଆତ୍ମା। ସେ ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ।" ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, “ମହାଶୟ, ଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ ଯା ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଆତ୍ମା କେଉଁଟି?” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତରେ ବିଭାସିତ।” ସେମାନେ ଜଳପାତ୍ରରେ ନିଜେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଆମେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ଆମେ ନିଜ ଆତ୍ମା, କେଶରୁ ନଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଦେଖୁଛୁ।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଭଲଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଉ, ଉତ୍ତମ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧ, ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ନିଜକୁ ସଜା, ତାପରେ ଜଳପାତ୍ରରେ ଦେଖ।” ସେମାନେ ଏହା କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ, “କଣ ଦେଖୁଛ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ଯେପରି ଆମେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଉତ୍ତମ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲୁ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।" ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ।” ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ପ୍ରଜାପତି ଦେଖିଲେ ସେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜରେ ନିଜରେ ବୁଝିନାହିଁ, ବିଦାୟ ନେଲେ। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଧାରଣ କରିବେ, ସେ ହାରିବେ।” ବିରୋଚନ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ: “ଏଠି ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର, ଆତ୍ମାକୁ ସେବା କରିବା ଦରକାର। ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କରିଲେ, ଦୁଇ ଜଗତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ଓ ପରଲୋକ।” ଏହିପରି, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଲୋକ ଦେଉଛି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ଯଜ୍ନ କରୁନାହିଁ, ସେ ଦାନବୀୟ। ଦାନବମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଜ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଦେଇ ସଜାନ୍ତି, ଭାବନା କରନ୍ତି ଏହିପରି ସେ ଲୋକ ପରଲୋକ ଜିତିପାରିବେ। ଏହାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହିଁ, ଏହି ଭୟ ଦେଖିଲେ: ଯେପରି ଦେହ ଭଲଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଉ, ଲୋକ ଅଳଙ୍କୃତ ଦେଖାଯାଏ; ଭଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଲେ ଭଲ ଦେଖାଯାଏ; ଶୁଭ୍ର ହେଲେ ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକ ଅନ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ; କ୍ଲାନ୍ତି ହେଲେ, କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ଆଘାତ ହେଲେ, ଆଘାତ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କୌଣସି ଉପଭୋଗ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ଭାବନାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଫେରି ଆସିଲେ। ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ମଘବନ, ତୁମେ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଫେରି ଆସିଛ। କଣ ଚାହୁଛ?” ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ଦେହ ଭଲ ହେଲେ ଲୋକ ଭଲ, ଦେହ ଅନ୍ଧ ହେଲେ ଲୋକ ଅନ୍ଧ। ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କୌଣସି ଉପଭୋଗ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ।” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଠିକ୍, ମଘବନ। ଆଉ ଏକତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ରୁହ।” ଇନ୍ଦ୍ର ଆଉ ଏକତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗୌରବିତ ହେଇ ଘୁମେଇଥାଏ, ସେ ଆତ୍ମା, ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ବ୍ରହ୍ମ।” ଇନ୍ଦ୍ର ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ବିଦାୟ ନେଲେ।