ଏହି ଉପନିଷଦ ଗଳ୍ପରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋଚନା ହେଉଛି। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ସାମନ୍ ଗାୟନ କରେ, ସେ ଦୁଇଟି ଦୁନିଆକୁ ଗାୟନ କରେ—ଉପର ଦୁନିଆ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇଛା ପ୍ରାପ୍ତି; ଏହି ଉପାୟରେ ତଳ ଦୁନିଆ ଓ ମାନବମାନଙ୍କ ଇଛା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ତେଣୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସାମନ୍ ଗାୟନ ପାଇଁ ଡାକିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଯାହା ପାଇଁ ସାମନ୍ ଗାୟନ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ଏକ ଦିନ ତିନି ଉଦ୍ଗୀଥ ଜ୍ଞାନୀ—ଶିଲକ ଶାଳାବତ୍ୟ, ଚୈକିତାୟନ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଲି—ସଂଗେ ଆସି, ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଲି କହିଲେ, "ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଥମେ କଥା କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଶୁଣିବି।" ଏପରେ ଶିଲକ ଶାଳାବତ୍ୟ, ଚୈକିତାୟନ ଦାଲ୍ଭ୍ୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ସାମନ୍ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ?" ଦାଲ୍ଭ୍ୟ କହିଲେ—"ସ୍ୱର"; "ସ୍ୱର ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ଶ୍ୱାସ"; "ଶ୍ୱାସ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ଖାଦ୍ୟ"; "ଖାଦ୍ୟ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ଜଳ"; "ଜଳ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ସେ ଦୁନିଆ"; "ସେ ଦୁନିଆ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ସେ ଦୁନିଆକୁ ଶ୍ୱର୍ଗ ଦୁନିଆକୁ ନେଉ ନାହିଁ, ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଶ୍ୱର୍ଗ ଦୁନିଆକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥାଉ, ଏହି ଶ୍ୱର୍ଗର ସ୍ତୁତି।" ଶିଲକ ଶାଳାବତ୍ୟ କହିଲେ—"ତୁମର ସାମନ୍ ମୂଳ ନାହିଁ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କହିଥାନ୍ତୁ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।" ଦାଲ୍ଭ୍ୟ କହିଲେ—"ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।" ଏପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଚାଲିଲା—"ସେ ଦୁନିଆ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ଏହି ଦୁନିଆ"; "ଏହି ଦୁନିଆ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ମୂଳ ଦୁନିଆକୁ ନେଉ ନାହିଁ, ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମୂଳ ଦୁନିଆକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥାଉ, ଏହି ମୂଳ ଦୁନିଆର ସ୍ତୁତି।" ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଲି ଶାଳାବତ୍ୟକୁ କହିଲେ—"ତୁମର ସାମନ୍ ସୀମିତ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କହିଥାନ୍ତୁ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।" ଶାଳାବତ୍ୟ କହିଲେ—"ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।" ପ୍ରଶ୍ନ ପୁନି ଚାଲିଲା—"ଏହି ଦୁନିଆ ର ଲକ୍ଷ୍ୟ?"—"ଆକାଶ"; "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଆକାଶକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି; ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।" ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ଅସୀମ; ଯିଏ ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁନିଆ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଉଦ୍ଗୀଥ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଏହି ଦୁନିଆରେ ଜୀବନ ରହିବ; ଅନ୍ୟ ଦୁନିଆରେ ଦୁନିଆ ପରେ ଦୁନିଆ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଏକ ଅନ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଆସେ—କୁରୁ ଦେଶର ବାଟିକା ଗ୍ରାମରେ ଇଭ୍ୟ କୁଳର ଚକ୍ରାୟନ ନାମକ ଜଣେ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଜନାନୀ ସହ ରହୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କଠାରୁ ସିଧା ଭାତ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ କହାଗଲା—"ଏଠି ଆମ ପାଇଁ ଏହି ଭାତ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" ସେ କହିଲେ—"ମୋତେ ଏହି ଭାତ ଦିଅ।" ଦେଲେ, ସେ କହିଲେ—"ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ଦିଅ, କାହିଁକି ମୁଁ ପ୍ରଧାନ ଭାଗ ଖାଇଛି ହେବ।" ସେମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ନୁହେଁ।" ସେ କହିଲେ—"ଏହି ଭାତ ଖାଇ ନଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିନଥାନ୍ତି।" ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ଜଳ ପାଇପାରିବି।" ଭାତ ଖାଇ ପରେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ଜନାନୀକୁ ଦେଲେ; ସେ ସେଗୁଡିକୁ ରଖିଲେ। ପରେ ସକାଳେ ଚକ୍ରାୟନ କହିଲେ—"ଯଦି ଆମେ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ଧନ ପାଇପାରିଲେ; ରାଜା ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଚୟନ କରନ୍ତୁ।" ଜନାନୀ କହିଲେ—"ଏହି ଭାତ ଖାଉ।" ଖାଇ, ସେ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ। ଉଦ୍ଗାତୃମାନେ ଗାୟନ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ପ୍ରସ୍ତୋତୃକୁ କହିଲେ—"ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବୀ ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ପ୍ରସ୍ତାବ ଗାଇଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।" ଏଭଳି ଉଦ୍ଗାତୃ, ପ୍ରତିହାର୍ତୃକୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ—"ଉଦ୍ଗୀଥ ଦେବୀ ଉଦ୍ଗୀଥ ଉପରେ, ପ୍ରତିହାର ଦେବୀ ପ୍ରତିହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଗାଇଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ।" ଭୟରେ ସମସ୍ତେ ଚୁପ ହେଲେ। ଯଜ୍ଞକାରୀ ଚକ୍ରାୟନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ସେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଉଷସ୍ତି, ଚକ୍ରାୟନର ପୁଅ।" ଯଜ୍ଞକାରୀ କହିଲେ—"ଆପଣଙ୍କୁ ଚୟନ କରିପାରିନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଚୟନ କରିଛି।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଚୟନ ହେଉ।" "ଠିକ," ଯଜ୍ଞକାରୀ କହିଲେ। "ମୋ ସହ ଚୟନ ହୋଇଥିବାମାନେ ଗାୟନ କରନ୍ତୁ; ଯେତେ ଧନ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦିଅ।" "ଠିକ," କହିଲେ। ପ୍ରସ୍ତୋତୃ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେବୀ କିଏ?" ଉଷସ୍ତି କହିଲେ—"ପ୍ରାଣ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରାଣରେ ଯାନ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣରୁ ଉଠନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର।" ଉଦ୍ଗାତୃ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"ଉଦ୍ଗୀଥ ଦେବୀ କିଏ?"—"ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗାନ୍ତି।" ପ୍ରତିହାର୍ତୃ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରତିହାର ଦେବୀ କିଏ?"—"ଖାଦ୍ୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ତ।" ଏହି ଉପନିଷଦର ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ବକୋ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାବ, ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ସ୍ୱେତ କୁକୁର ଆସିଲା, ଅନ୍ୟ କୁକୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି କହିଲେ—"ସାର୍, ଆମ ପାଇଁ ଗାନ୍ତୁ, ଆମେ ଖୁଦା ଅଛୁ।" ସେ କହିଲେ—"ପ୍ରଭାତରେ ଆସନାହିଁ।" ବକୋ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଓ ଗ୍ଲାବ ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କରିଲେ। ଯେପରିକି ବହିଷ୍ପବମାନ ଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗୋଟେ ସ୍ୱର "ହିଂ" କହି, ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଗାନ୍ତି—"ଓଁ, ଆମେ ଖାଉ। ଓଁ, ଆମେ ପିଉ। ବରୁଣ, ପ୍ରଜାପତି, ସବିତୃ ଏଠି ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ଖାଦ୍ୟ ଆଣ, ଆଣ, ଆଣ।" ଏହି ଉପନିଷଦ ଗଳ୍ପରେ ଜ୍ଞାନ, ଉପାସନା, ଦେବତା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣର ଗୁଡିକୁ ଆଦର ସହ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଇଛି।