ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଉପନିଷଦର ମହାନ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା । କେହି ଯଦି ପଚାରନ୍ତି, “ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁରୀରେ, ଏହି ଛୋଟ ପଦ୍ମାକାର ଗୃହରେ, ଏହାର ଭିତରେ ଯେଉଁ ଛୋଟ ଆକାଶ ଅଛି—ସେଠାରେ କ’ଣ ଅଛି ଯାହାକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଜାଣିବା ଉଚିତ?”—ତେବେ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦିଆଯିବା ଉଚିତ । ଏହି ହୃଦୟର ଭିତର ଯେଉଁ ଆକାଶ ଅଛି, ସେ ଏହି ବାହ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଅପାର ଏବଂ ବିରାଟ୍ । ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି-ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଲୋକ-ତାରକା, ଯାହା କିଛି ଏଠି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ଏହି ହୃଦୟ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି । କିଏ ଯଦି ପଚାରେ, “ଏହି ବ୍ରହ୍ମପୁରୀରେ ଯଦି ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ରହିଛି, ତେବେ ବୟସ୍ ହେଲେ କିମ୍ବା ଏହା ନଶ୍ୱର ହେଲେ କ’ଣ ରହିଯାଏ?”—ତେବେ ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ: “ଏହି ଆତ୍ମା ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହାକୁ ମାରିପାରେନାହିଁ । ଏହି ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମପୁରୀ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏହି ଆତ୍ମା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ, ଦୁଃଖ, ଭୁଖ, ତିରିଷ୍ଣା ନାହିଁ; ଯାହାର ଇଚ୍ଛା ସତ୍ୟ, ଯାହାର ଭାବନା ସତ୍ୟ । ଏଠି ଲୋକେ ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ କର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେଶ, ଯେଉଁ କ୍ଷେତ୍ର, ସେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ।” ଏଠି ଯେପରି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଲୋକ ନଶ୍ୱର, ସେପରି ପୁଣ୍ୟଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରୁ ଆତ୍ମା ଓ ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାକୁ ଜାଣି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛା ଚଳନା ଅଛି । ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଆତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାକୁ ନ ଜାଣି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଲୋକରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛା ନାହିଁ । ଯଦି କେହି ପିତୃଲୋକ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ କେବଳ ଭାବନାରେ ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ଦେଖାଦିଅନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି । ମାତୃଲୋକ, ଭ୍ରାତୃଲୋକ, ଭଗିନୀଲୋକ, ମିତ୍ରଲୋକ, ଗନ୍ଧମାଲ୍ୟ ଲୋକ, ଖାଦ୍ୟ-ପାନ ଲୋକ, ସଙ୍ଗୀତ ଲୋକ, ନାରୀ ଲୋକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରିବେ, କେବଳ ଭାବନାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ । ଏହି ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ଅସତ୍ୟ ଢାକି ରଖିଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତିନାହିଁ । ଯେପରି ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଗୁପ୍ତ ସୋନାର ଧନ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଯାଏ, ତଥାପି ଲଭିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦିନେ ଦିନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ; ଏହାର ନାମ ‘ହୃଦୟ’—କାରଣ ଏହା ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ । ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ସନ୍ତ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପରମ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିଜ ମୂଳ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଭୟହୀନ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ । ବ୍ରହ୍ମର ନାମ ‘ସତ୍ୟ’ । ‘ସତ୍-ତି-ୟମ୍’—ଏହି ତିନି ଅକ୍ଷର ଅଛି । ‘ସତ୍’ ଅମୃତ, ‘ତି’ ମରଣଶୀଳ, ଏବଂ ‘ୟମ୍’ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଏକତ୍ର ହୁଏ । ଏହି ଏକତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେତୁ, ଆଧାର; ଏହି ସେତୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏକାତ୍ମ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ । ଏହି ସେତୁକୁ ଦିନ, ରାତି, ବୟସ, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ, ପୁଣ୍ୟ, ପାପ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଅପାପ । ଏହି ସେତୁ କ୍ରମ କରି, ଅନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, ଆହତ ମଧ୍ୟ ଆହତ ହୁଏନାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ । ଏଠି ଦିନ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ରାତି ନୁହଁ; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ନିତ୍ୟ ପ୍ରକାଶମାନ । ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳନା ଅଛି । ଯଦି କେହି କହନ୍ତି, “ଏହା ଯଜ୍ଞ”—ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ । “ଏହା ହୋମ”—ଏହା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ । “ସତ୍ରାୟଣ”—ଏହି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ । “ମୌନ”—ଏହି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା ଓ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ । “ଅନାଶକାୟନ”—ଏହି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ; ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ । “ମିତି”—ଏହି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଦୁଇଟି ହ୍ରଦ ଅଛି—ଆରା ଓ ନ୍ୟା; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ଏୟିରମ୍ ନାମକ ହ୍ରଦ, ଏହା ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ସୋମ ପିଷ୍ଟି ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୀମା । ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆରା ଓ ନ୍ୟା ହ୍ରଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳନା ଅଛି । ହୃଦୟର ଯେଉଁ ନାଡ଼ୀ ଅଛି, ସେ ରକ୍ତିମ, ଧଳା, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଲାଲ୍ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି ରଙ୍ଗର; ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦୁଇ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ପଥ ଭଳି ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସେମାନେ ଫେରନ୍ତି, ଏହି ନାଡ଼ୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏଠାରୁ ଫେରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯାନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ; ସେବେଳେ ସେ ଏହି ନାଡ଼ୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । କୌଣସି ଅପବିତ୍ରତା ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାନ୍ତି, ପାଖରେ ବସିଥିବା ଲୋକେ ପଚାରନ୍ତି, “ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରୁଛ?” ସେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଣନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାନ୍ତି, ସେ ଏହି କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଯାନ୍ତି । ସେ “ଓଁ” ଶବ୍ଦ ସହିତ ଉଠିଯାନ୍ତି । ମନ ଯେପରି ଦ୍ରୁତ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଦ୍ୱାର: ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ।