ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭୋଜ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ କଣ ଲାଭ ମିଳେ?” ଗୁରୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଜଣେ ଭୋଜ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ପାନୀୟରେ ପ୍ରଚୁର ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେଉଁଠି ଭୋଜ୍ୟ ଅଛି, ସେ ସେଠି ଇଚ୍ଛାମୁତାନୁସାରେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭୋଜ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି କି?” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ହଁ, ଭୋଜ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି। ତୁମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ଶିଷ୍ୟ ନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଗୁରୁ ଏବେ କହିଲେ, “ପାଣି ଭୋଜ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼। ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ଭଲ ହେଉନି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି ଭୋଜ୍ୟ କମିଯିବ। ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ଭଲ ହୁଏ, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି ଭୋଜ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ହେବ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାହାଡ଼, ଦେବତା, ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଘାସ, ଗଛ, ଜନ୍ତୁ, କୀଟ, ପିପିଳିକା—ସମସ୍ତ ଜଳର ରୂପ। ପାଣିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯେଉଁଜଣେ ପାଣିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ସେ ଯେଉଁଠି ପାଣି ଅଛି, ସେଠି ଇଚ୍ଛାମୁତାନୁସାରେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପାଣିଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି କି?” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହଁ, ଅଛି।” ଗୁରୁ ଏବେ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି ପାଣିଠାରୁ ବଡ଼। ଅଗ୍ନି ବାୟୁକୁ ଧରିବା ସମୟରେ ଆକାଶକୁ ଭେଦି ଯାଏ; ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ‘ବିଜୁଳି ଚମକିଲା, ତୁଡ଼ିଲା, ବର୍ଷା ହେବ।’ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ତାପରେ ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ବିଜୁଳି ଚମକିବା, ତୁଡ଼ିବା, ବର୍ଷା ହେବା—ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯେଉଁଜଣେ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଅଗ୍ନି ଅଛିଠାରେ ସେ ଇଚ୍ଛାମୁତାନୁସାରେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି କି?” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ହଁ, ଅଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଆକାଶ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼। ଆକାଶରେ ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଜୁଳି, ତାରା, ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଡାକାଯାଏ, ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ଆକାଶରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଆକାଶରେ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଆକାଶରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଆକାଶକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯେଉଁଜଣେ ଆକାଶକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ବିଶାଳ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅବିରୋଧ ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଆକାଶ ଅଛିଠାରେ ସେ ଇଚ୍ଛାମୁତାନୁସାରେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆକାଶଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି କି?” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ହଁ, ଅଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ସ୍ମୃତି ଆକାଶଠାରୁ ବଡ଼। ଯଦି ଅନେକ ଲୋକ ଏକଠା ହେବେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ମୃତି ନଥିଲେ, ସେମାନେ କିଛି ଶୁଣିବେ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତିବେ ନାହିଁ, ଜାଣିବେ ନାହିଁ। ସ୍ମୃତି ଥିଲେ, ଶୁଣିବେ, ଚିନ୍ତିବେ, ଜାଣିବେ। ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ର, ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ଜାଣିବାଯାଏ। ସ୍ମୃତିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯେଉଁଜଣେ ସ୍ମୃତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସ୍ମୃତି ଅଛିଠାରେ ଇଚ୍ଛାମୁତାନୁସାରେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସ୍ମୃତିଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି କି?” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ହଁ, ଅଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଆଶା ସ୍ମୃତିଠାରୁ ବଡ଼। ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଶା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ପୁତ୍ର ଓ ପଶୁ ଲାଗି ଆଶା କରାଯାଏ, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଲାଗି ଆଶା କରାଯାଏ। ଆଶାକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯେଉଁଜଣେ ଆଶାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଆଶା ଅଛିଠାରେ ଇଚ୍ଛାମୁତାନୁସାରେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆଶାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି କି?” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ହଁ, ଅଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ପ୍ରାଣ ଆଶାଠାରୁ ବଡ଼। ଯେପରି ଚକ୍ରର ରାସ୍ତା ନାବରେ ଲଗାଯାଇଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାଣରେ ଲଗାଯାଇଛି। ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣରେ ଚଳନ କରେ, ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣକୁ ଦେଉଛି, ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଣ ପାଇଁ ଦେଉଛି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ପିତା, ପ୍ରାଣ ମାତା, ପ୍ରାଣ ଭାଇ, ପ୍ରାଣ ଭଉଣି, ପ୍ରାଣ ଗୁରୁ, ପ୍ରାଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯଦି କେହି ପିତା, ମାତା, ଭାଇ, ଭଉଣି, ଗୁରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା କହିବେ, ଲୋକ କହିବେ, “ତୁମେ ପିତା ହନ୍ତା, ମାତା ହନ୍ତା, ଭାଇ ହନ୍ତା, ଭଉଣି ହନ୍ତା, ଗୁରୁ ହନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା।” ଯଦି କେହି ତୀର ଦ୍ୱାରା ମାରିବେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ନଥିଲେ, ତେବେ ଲୋକ ଏହି ଦୋଷ ଲାଗି ଚିହ୍ନଟ କରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ। ଏହିଭଳି ଜାଣି, ଚିନ୍ତି, ଦେଖି ଯିଏ କଥା କହେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ କଥା କହେ। ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଜଣେ ସତ୍ୟରେ କଥା କହେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ କଥା କହେ। ଶିଷ୍ୟ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଉପରେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।’ ଗୁରୁ କହିଲେ, ‘ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।’ ଶିଷ୍ୟ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।’” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଜାଣିବା ମିଳେ, ତେବେ ସତ୍ୟ କଥା କହାଯାଏ; ଜାଣିଲେ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ କଥା ହୁଏ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।” ଶିଷ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ; ନାମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ମିଳେ। ଚିନ୍ତନକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।” ଶିଷ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ଚିନ୍ତନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥାଏ, ତେବେ ଚିନ୍ତନ ହୁଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିଲେ, ଚିନ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।” ଶିଷ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍ଠା ଥାଏ, ତେବେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହୁଏ; ନିଷ୍ଠା ନଥିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ହୁଏ ନାହିଁ। ନିଷ୍ଠାକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।” ଶିଷ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ନିଷ୍ଠା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ହୁଏ, ତେବେ ନିଷ୍ଠା ହୁଏ; କ୍ରିୟା ନଥିଲେ, ନିଷ୍ଠା ହୁଏ ନାହିଁ। କ୍ରିୟାକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ।” ଶିଷ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ କ୍ରିୟା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।