ଏହି ଉପନିଷଦର ପବିତ୍ର ଉପାଦେଶରେ, ଗୁରୁ ସନତ୍କୁମାର ଏକ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଗଭୀର ମାର୍ଗ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ସେ ଆଦିରେ କହିଲେ—ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସଚେତନତା, ଇଚ୍ଛା ଠାରୁ ବଡ଼। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ; ପରେ ଧ୍ୟାନ, ପରେ ବାକ୍ୟ, ପରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ; ନାମରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରରେ କ୍ରିୟା ସଂଘଟିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ନିମଗ୍ନ ଓ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ଜାଣିନଥିବେ, ଲୋକେ କହିବେ—‘ସେ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି।’ କିମ୍ବା ଯଦି ଜ୍ଞାନ ଅଳ୍ପ ଅଛି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେଉଠି ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ଅଟକି ଯିବେ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ଆଧାର, ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଭିତ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ସ୍ଥିର ଓ ଅଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ପହଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପଛରେ ପଛରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ଗୁରୁଦେବ, ଜ୍ଞାନଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।’ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଧ୍ୟାନ ଜ୍ଞାନଠାରୁ ବଡ଼। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ, ଜଳ, ପର୍ବତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ମହାନତା ଅଧିକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅଳ୍ପ, କ୍ଲେଶକାରୀ, ଅପବାଦକାରୀ, ଅତିକଥା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ନୁହଁନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଧ୍ୟାନକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ଧ୍ୟାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପୁନି ପଚାରିଲେ—‘ଧ୍ୟାନଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ କହିଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ କହିବି।’ ତେବେ ଗୁରୁ କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧି ଧ୍ୟାନଠାରୁ ବଡ଼। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବେଦର ବେଦ, ପିତୃଯଜ୍ଞ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ଶବ୍ଦ, ପଥ, ଦେବଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ପ୍ରାଣୀଜ୍ଞାନ, ରାଜାଜ୍ଞାନ, ତାରାଜ୍ଞାନ, ସର୍ପ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ-ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ-ଆକାଶ, ଜଳ-ଅଗ୍ନି, ଦେବତା-ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ, ଘାସ-ଗଛ, ଅରଣ୍ୟ ପଶୁ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ପିପିଲିକା, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଭଲ-ମନ୍ଦ, ଆନନ୍ଦ-ଅନାନ୍ଦ, ଖାଦ୍ୟ-ରସ, ଏହି ଲୋକ-ପରଲୋକ—ସମସ୍ତ କିଛି ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ—‘ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ କହିଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ କହିବି।’ ଏବେ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଶକ୍ତି ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ବଡ଼। ଶତଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ହଟାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତେତେବେଳେ ଉଠିବେ, ଚଳିବେ, ଆସିବେ, ବସିବେ, ଦେଖିବେ, ଶୁଣିବେ, ଚିନ୍ତା କରିବେ, ଜାଣିବେ, କରିବେ, ବୁଝିବେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଦିଗ, ଆକାଶ, ପର୍ବତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଘାସ, ଗଛ, ଅରଣ୍ୟ ପଶୁ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ପିପିଲିକା, ସମସ୍ତ ଦୁନିଆ ଦୃଢ଼ ରହିଛି। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ—‘ଶକ୍ତିଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ କହିଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ କହିବି।’ ଏବେ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଖାଦ୍ୟ ଶକ୍ତିଠାରୁ ବଡ଼। ଦଶ ରାତି ଖାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖିପାରେ, ଶୁଣିପାରେ, ଚିନ୍ତା କରିପାରେ, ଜାଣିପାରେ, କରିପାରେ, ବୁଝିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଖାଇବା ପରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ କରେ। ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ଖାଦ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ—‘ଖାଦ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ କହିଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ କହିବି।’ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଜଳ ଖାଦ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼। ଯେତେବେଳେ ଭଲ ବର୍ଷା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଭାବନ୍ତି—‘ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବ ହେବ।’ ଭଲ ବର୍ଷା ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି—‘ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ହେବ।’ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପର୍ବତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗୋ, ପକ୍ଷୀ, ଘାସ, ଗଛ, ଅରଣ୍ୟ ପଶୁ, କୀଟ, ପିପିଲିକା—ସମସ୍ତ ଜଳର ରୂପ। ଏହି ଜଳକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ଜଳକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଆଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ—‘ଜଳଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ କହିଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ କହିବି।’ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଅଗ୍ନି ଜଳଠାରୁ ବଡ଼। ଅଗ୍ନି ବାୟୁକୁ ଧରି, ଆକାଶକୁ ଭେଦି, ଆଲୋକ ଦେଉଛି; ଏହା ଚମକେ, ଗରଜେ, ବର୍ଷା ହେବ ବୋଲି ଲୋକ କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ, ପରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ଶୂନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେ ଇଚ୍ଛାମତ କରି ପରିଚଳନା କରେ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ—‘ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?’ ଗୁରୁ କହିଲେ—‘ହଁ, ଅଛି। ତାହାକୁ କହିବି।’ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଆକାଶ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼। ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୟୁତ, ତାରା, ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତ ଅଛନ୍ତି।