ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାନ ଋଷି ସାନ୍ଦିଲ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଉଦ୍ଧତ ଶିଷ୍ୟ ନାରଦ ଗଲେ। ନାରଦ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଦୁଃଖ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହି ଦୁଃଖ ଉପରେ ଉଠିବାପାଇଁ ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତୁ।" ତେବେ ଋଷି କହିଲେ, "ତୁମେ ଯେଉଁ ସବୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛ, ସେ ସବୁ କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର।" ଏହା ଶୁଣି ନାରଦ ଅଗ୍ରହ କଲେ – ଋଷି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, "ନାମ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ପିତୃବିଦ୍ୟା, ଦେବବିଦ୍ୟା, ଅଙ୍କବିଦ୍ୟା, ଭୂତବିଦ୍ୟା, ଖଜାନା, ଉଚ୍ଚାରଣ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପାଠ, ଏବଂ ଏହି ସବୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟା—ସେସବୁ କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର। ତୁମେ ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର।" ଯେଉଁ ଲୋକ ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ନାମର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ କରିପାରେ। ତେବେ ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ, "ମହାରାଜ, ନାମଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ହଁ, ନାମଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି।" ଏବେ ସେ କହିଲେ, "ବାଣୀ ନାମଠାରୁ ବଡ଼। ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ବେଦ, ପୁରାଣ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଚିଡ଼ିଆ, ଗଛ, ମୃଗ, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ପିପିଲିକା, ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଭଲ, ମନପସନ୍ଦ ଓ ଅପସନ୍ଦ ସବୁ ଜଣାଯାଏ। ବାଣୀ ନଥିଲେ, କିଛି ଜଣାଯିବ ନାହିଁ। ବାଣୀକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏଭଳି ଯେଉଁଠାରେ ବାଣୀ ପହଞ୍ଚେ, ତାହାରେ ଧ୍ୟାନୀ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ କରେ। ପୁନି ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ତେବେ ଋଷି କହିଲେ, "ମନ ବାଣୀଠାରୁ ବଡ଼। ଯେପରି ଦୁଇ ଆମଳକୀ ଫଳ ହାତରେ ଧରାଯାଏ, ସେପରି ନାମ ଓ ବାଣୀକୁ ମନ ଧରିଥାଏ। ମନେ ଚିନ୍ତନ କଲେ ମନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା କଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଏହି ଲୋକ ବା ପରଲୋକ ଅଭିଲାଷା ହୁଏ। ମନ ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂ, ମନ ହେଉଛି ସଂସାର, ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ମନକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ମନର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ କରେ। ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ସଙ୍କଳ୍ପ ମନଠାରୁ ବଡ଼। ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିଲେ ଚିନ୍ତନ ହୁଏ, ତାପରେ ବାଣୀ, ତାପରେ ନାମ, ନାମରେ ମନ୍ତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ। ସମସ୍ତ କିଛି ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।" ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିର୍ମିତ; ଏହିପରି ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଧ୍ୟାନ କର। ଏହି ଧ୍ୟାନୀ ଅଚଳ ଜଗତର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ। ପୁନି ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ଧ୍ୟାନ ସଙ୍କଳ୍ପଠାରୁ ବଡ଼। ଜାଣିଲେ ଧ୍ୟାନ, ତାପରେ ସଙ୍କଳ୍ପ, ତାପରେ ଚିନ୍ତନ, ବାଣୀ, ନାମ, ମନ୍ତ୍ର, କାର୍ଯ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନରେ ନିର୍ଭର। ଧ୍ୟାନକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହି ଧ୍ୟାନୀ ଧ୍ୟାନର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ କରେ। ପୁନି ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ବୁଦ୍ଧି ଧ୍ୟାନଠାରୁ ବଡ଼। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ପ୍ରକୃତି, ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ଭଲ, ମନପସନ୍ଦ, ଖାଦ୍ୟ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଜଣାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ବଳ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ବଡ଼। ଶତ କ୍ଷମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଳବାନ୍କୁ କିଏ ହଲାଇପାରିବେନି। ବଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ପର୍ବତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଚିଡ଼ିଆ, ଗଛ, ମୃଗ, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ପିପିଲିକା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ଅଛି। ବଳକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ବଳର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳନ କରେ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ଖାଦ୍ୟ ବଳଠାରୁ ବଡ଼। ଦଶ ରାତି ଖାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ଚିନ୍ତନ, ଜ୍ଞାନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ଭବ। ଖାଦ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ସମୃଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ଲୋକ ପାଇଥାଏ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ଜଳ ଖାଦ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼। ଭଲ ବର୍ଷା ନ ହେଲେ, ଜୀବ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ଭଲ ବର୍ଷା ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଚିଡ଼ିଆ, ଗଛ, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ପିପିଲିକା—ସମସ୍ତ ଜଳର ରୂପ। ଜଳକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ଜଳଠାରୁ ବଡ଼। ଅଗ୍ନି ପ୍ରକାଶ ଦେଇ, ପରେ ବର୍ଷା ଆଣେ। ମେଘ, ବିଜୁଳି, ଗରଜଣ, ଏହି ସବୁ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ। ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ଆକାଶ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ଅଗ୍ନି ସବୁ ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଡାକାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଆକାଶକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ବିଶାଳ ଓ ଅବିରୋଧିତ ଲୋକରେ ଚଳନ କରେ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ସ୍ମୃତି ଆକାଶଠାରୁ ବଡ଼। ସ୍ମୃତି ନଥିଲେ, ଲୋକ ଶୁଣି, ଚିନ୍ତା କରି, ଜାଣିପାରିବେନି। ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ, ଧନ ଜଣାଯାଏ। ସ୍ମୃତିକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ମୃତି ଅଛି, ସେଠାରେ ଚଳନ କରେ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ଆଶା ସ୍ମୃତିଠାରୁ ବଡ଼। ଶ୍ରୁତି ଭୁଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଶା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଅଭିଲାଷା ହୁଏ। ଆଶାକୁ ଧ୍ୟାନ କର।" ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ଅଛି କି?" ଋଷି କହିଲେ, "ପ୍ରାଣ ଆଶାଠାରୁ ବଡ଼। ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ସମସ୍ତ ତୀର ଲାଗିଥାଏ, ପ୍ରାଣରେ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭର।