ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ୱେତକେତୁ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କଠାରେ ଏବଂ ପରେ ନାରଦ ମହାର୍ଷି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପମା ଦେଲେ—ଏକ ଅନ୍ଧା ଲୋକ ଯଦି ତାଙ୍କର ଚୋଖ ଖୋଲି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି “ଗାନ୍ଧାରା ଏହି ଦିଗରେ ଅଛି”, ତେବେ ସେ ଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ପଚାରି ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଗାନ୍ଧାରାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଗୁରୁ ମିଳିଥାନ୍ତି, ସେ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ ପରେ ସେ ଆସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପାଇଯାନ୍ତି । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହା ଏକା ଏକ ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା । “ତୁମେ ଏହି ଆତ୍ମା, ଶ୍ୱେତକେତୁ,” ତାଙ୍କ ପିତା କହିଲେ । ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆଉ ଅଧିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ ।” ପିତା କହିଲେ, “ଠିକ ଅଛି, ସୋମ୍ୟ ।” ପିତା ଏହିପରି ଦେଖେଇଲେ—ଏକ ଲୋକ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପରିବାର ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି, “ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣୁଛ ?” ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ବାକ୍ ମନରେ ଲୟ ହୋଇନାହିଁ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ଦେବତାରେ, ସେ ଜାଣିଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ । ପିତା ପୁନି କହିଲେ—ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା । ଏହି ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା । “ତୁମେ ଏହି ଆତ୍ମା, ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁନି ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ଚାହିଲେ । ପିତା କହିଲେ, “ଠିକ ଅଛି, ସୋମ୍ୟ ।” ପିତା ଦେଖେଇଲେ—ଏକ ଚୋର ଧରାପଡି ଆଣିଲେ, ଲୋକେ କହନ୍ତି, “ସେ ଚୋରି କରିଛି, ତାଙ୍କୁ କୁହୁଡ଼ି ଦେଇ ଦଣ୍ଡିତ କର ।” ଯଦି ସେ ଦୋଷୀ, ତେବେ ସେ ନିଜକୁ ଅସତ୍ୟ କରିଥାଏ, ଅସତ୍ୟରେ ଲୁଚିଥାଏ, ଦଣ୍ଡ ନେଇ ଜଳିଯାଏ, ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ସେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେ ନିଜକୁ ସତ୍ୟ କରିଥାଏ, ସତ୍ୟରେ ଲୁଚିଥାଏ, ଦଣ୍ଡ ନେଇ ଜଳିନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ପାଏ । ଏହିପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ । “ତୁମେ ଏହି ଆତ୍ମା, ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଏପରି ଶ୍ୱେତକେତୁ ଜାଣିଲେ । ପରେ, ନାରଦ ମହାର୍ଷି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କଠାରେ ଆସିଲେ । ସେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ ।” ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା ଜାଣିଛ, ତା ସହ ଆସ; ପରେ ମୁଁ ଅଧିକ କହିବି ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ ପୁରାଣ, ବେଦାନ୍ତ, ପିତୃବିଦ୍ୟା, ସଂଖ୍ୟା, ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ, ଧନ, ଓ ଶବ୍ଦ, ଦେବଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଭୂତଜ୍ଞାନ, କ୍ଷତ୍ରିୟଜ୍ଞାନ, ତାରାଜ୍ଞାନ, ସର୍ପ ଓ ଯକ୍ଷଜ୍ଞାନ ଶିଖିଛି ।” “ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ । ଶୁଣିଛି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଯାଇପାରିବେ । ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦୁଃଖରୁ ଉପାୟନ୍ତୁ ।” ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା ଶିଖିଛ, ସେ ସବୁ ନାମ ମାତ୍ର ।” ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ—“ନାମ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ ପୁରାଣ, ବେଦାନ୍ତ, ପିତୃବିଦ୍ୟା, ଦେବଜ୍ଞାନ, ଧନ, ଶବ୍ଦ, ତାରାଜ୍ଞାନ, ସର୍ପ ଓ ଯକ୍ଷଜ୍ଞାନ । ଏହି ସବୁ ନାମ ମାତ୍ର । ନାମରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ନାମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ନାମର ପରିଧିରେ ଚାଲିପାରେ । କିନ୍ତୁ ନାମରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ବାକ୍ ନାମରୁ ବଡ଼ । ବାକ୍ ଦ୍ୱାରା ଭାଗବତ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଭଲ ଓ ଖରାପ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଜଣାଯାଏ । ବାକ୍ ନାହିଁ ହେଲେ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ । ବାକ୍ରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ବାକ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ବାକ୍ର ପରିଧିରେ ଚାଲିପାରେ । କିନ୍ତୁ ବାକ୍ରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ମନ ବାକ୍ରୁ ବଡ଼ । ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା, ଇଚ୍ଛା, କାମନା, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକର ଚାହିଦା ହୁଏ । ମନ ଆତ୍ମା, ମନ ବ୍ରହ୍ମ । ମନରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ମନର ପରିଧିରେ ଚାଲିପାରେ । କିନ୍ତୁ ମନରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ସଙ୍କଳ୍ପ ମନରୁ ବଡ଼ । ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା, ବାକ୍, ନାମ, ମନ୍ତ୍ର, କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ । ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଆକାଶ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷା, ଅନ୍ନ, ପ୍ରାଣ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଜଗତ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଅଟୁଟ ଜଗତରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ । କିନ୍ତୁ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ଚେତନା ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ବଡ଼ । ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସଙ୍କଳ୍ପ, ଚିନ୍ତା, ବାକ୍, ନାମ, ମନ୍ତ୍ର, କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ । ଚେତନା ନିର୍ଭର ଅଛି, ଚେତନା ଆତ୍ମା, ଚେତନା ଆଧାର । ଚେତନାରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ଚେତନାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଅଟୁଟ ଜଗତରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଚେତନାରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ଧ୍ୟାନ ଚେତନାରୁ ବଡ଼ । ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ପାହାଡ, ଦେବତା, ମାନବ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା । ଧ୍ୟାନରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ଧ୍ୟାନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଧ୍ୟାନର ପରିଧିରେ ଚାଲିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଧ୍ୟାନରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ବୁଦ୍ଧି ଧ୍ୟାନରୁ ବଡ଼ । ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର, ଧର୍ମ, ଭଲ ମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ନ, ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକ ଜଣାଯାଏ । ବୁଦ୍ଧିରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଜଗତରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ । କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।” ନାରଦ ପୁଛିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତାହା କହନ୍ତୁ ।” “ଶକ୍ତି ବୁଦ୍ଧିରୁ ବଡ଼ । ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକକୁ ଏକ ଶତ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଲୋକ ହଟାଇପାରିବେ ନାହିଁ । ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ପାହାଡ, ଦେବତା, ମାନବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ, ଜନ୍ତୁ, ପ୍ରାଣୀ, ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ । ଶକ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ କର ।” “ଯିଏ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଶକ୍ତିର ପରିଧିରେ ଚାଲିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିରୁ ଉପରେ କିଛି ଅଛି ।