ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧାକ ଋଷି ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ । ଉଦ୍ଧାକ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ତୃଷ୍ଣାରେ ପିଡିତ ହୁଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ପିତଳା ପଦାର୍ଥକୁ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ । ଯେପରି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ସେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ‘ପାନୀୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିଠାରୁ ଚାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ପୁତ୍ର, ମୂଳ ବିନା ଏହି ଚାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି ।” ତା’ପରେ ଉଦ୍ଧାକ ଋଷି ପଚାରିଲେ, “ଏହାର ମୂଳ କେଉଁଠି ଥାଏ, ପୁତ୍ର? ଜଳ ବିନା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଥାଏ? ଏହିପରି, ଚାରା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ମୂଳ ଦେଖ, ଚାରା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ମୂଳ ଦେଖ । ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର ‘ସତ୍’ । ଏହିପରି, ଏହି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ମଣିଷ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନିଗୁଡ଼ିକୁ ତିନିଗୁଡ଼ିକରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ତାଙ୍କର ବାଣୀ ମନରେ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାରେ ଲୟ ହୁଏ ।” ଉଦ୍ଧାକ ତାଙ୍କୁ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆଉ ଖୋଲିବାକୁ କହନ୍ତୁ ।” ଉଦ୍ଧାକ ହସି କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପୁତ୍ର ।” ତା’ପରେ ଉଦ୍ଧାକ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଲେ, “ପୁତ୍ର, ମଧୁମକୁ ଜେମିତି ବିଭିନ୍ନ ଗଛର ରସ ଆଣି ଏକ ମଧୁ ତିଆରି କରେ, ସେଠି ଏହି ମଧୁରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଗଛର ରସ ଅଲଗା କରି ଚିହ୍ନିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ରେ ଲୟ ହେଇଯିବା ପରେ ଜାଣିପାରିନଥାନ୍ତି ଯେ, ‘ଆମେ ସତ୍ରେ ଲୟ ହେଇଛୁ’ ।” “ଏଠାରେ, ସେମାନେ ବାଘ, ସିଂହ, ବଘୁଆ, ବନ୍ଦର, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ମଶା, ମାଛି ଯାହା ହେବେ, ତାହା ହେବେ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଧାକ ମଧୁର ହସି କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପୁତ୍ର ।” ଉଦ୍ଧାକ ଏବେ ଉପମା ଦେଲେ, “ପୁତ୍ର, ପୂର୍ବ ଦିଗର ନଦୀ ପୂର୍ବକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହି ଅନ୍ତେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଞ୍ଚି ସମୁଦ୍ରରେ ଲୟ ହୁଏ । ସେଠି ସେମାନେ ନିଜକୁ ଅଲଗା କରି ଚିହ୍ନିପାରିନଥାନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଏହି ନଦୀ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ’ । ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ରୁ ଆସି ଜାଣିନଥାନ୍ତି, ‘ଆମେ ସତ୍ରୁ ଆସିଛୁ’ । ଯାହା ହେବେ, ତାହା ହେବେ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଧାକ ମଧୁର ହସି କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପୁତ୍ର ।” ଏବେ ଉଦ୍ଧାକ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ଏହି ବଡ଼ ବୃକ୍ଷର ମୂଳ କାଟିଲେ, ମଧ୍ୟ ଅଂଶ କାଟିଲେ, ଶିଖର କାଟିଲେ, ସବୁଠାରୁ ରସ ଝରିବ; ଏହି ବୃକ୍ଷ ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୃତି ହୋଇ ଉଲ୍ଲାସିତ ରହିଥାଏ । ଏହାର ଜୀବନ ଏକ ଶାଖା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେ ଶାଖା ଶୁଖିଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶୁଖିଯାଏ; ତୃତୀୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ତୃତୀୟ ଶୁଖିଯାଏ; ସବୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସବୁ ଶୁଖିଯାଏ । ଏହିପରି, ପୁତ୍ର, ବୁଝ । ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ବୃକ୍ଷ ମରିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ମରେନାହିଁ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ସୋମ୍ୟ ।” ଏବେ ଉଦ୍ଧାକ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷର ଫଳ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ । ଶ୍ୱେତକେତୁ ଆଣିଲେ । ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ଏହା ଭାଙ୍ଗ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଭାଙ୍ଗି କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗୋଟିକ ଅଛି ।” ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ଗୋଟିକ ଭାଙ୍ଗ ।” ଭାଙ୍ଗି କହିଲେ, “କିଛି ଦେଖୁନାହିଁ ।” ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଏତେ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ସୋମ୍ୟ ।” ଏବେ ଉଦ୍ଧାକ ଏକ ନୂତନ ଉପମା ଦେଲେ, “ଏକ ଲୁଣ ନିଅ, ପାଣିରେ ଦିଅ, ସକାଳେ ଆସ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଏହା କଲେ । ପରେ ଉଦ୍ଧାକ ପଚାରିଲେ, “ଲୁଣ ଆଣ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଖୋଜିଲେ, ମିଳିଲା ନାହିଁ । “ପାଣିର କୂଳ ଚାଖ, କିଭଳି ଲାଗୁଛି?”, “ଲୁଣିଆ ।” “ମଧ୍ୟ ଚାଖ”, “ଲୁଣିଆ ।” “ଅନ୍ୟ କୂଳ ଚାଖ”, “ଲୁଣିଆ ।” “ଏଠାରେ ଆସ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଆସିଲେ । ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଲୁଣ ଏଠାରେ ଅଛି । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ସୋମ୍ୟ ।” ଏଥିରେ ଉଦ୍ଧାକ ଆଉ ଏକ ଉପମା ଦେଲେ, “ସୋମ୍ୟ, ଧର, ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଗାନ୍ଧାର ଦେଶରୁ ଚକ୍ଷୁବନ୍ଧିତ କରି ଆଣି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ସେ ଚାରିଦିଗ୍ ଦୌଡ଼ିବ, କିଛି ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁବନ୍ଧନ ଖୋଲି ଦେଇ, ‘ଏହିପଥେ ଯାଅ’, କହିଦେଲେ, ସେ ଗ୍ରାମେ ଗ୍ରାମେ ପଚାରି ଶେଷେ ଗାନ୍ଧାରକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବ । ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁରୁ ମିଳିଥାଏ ସେ ଜାଣିଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ, ତେବେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଜାଣିଥାଏ; ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, ସେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହି ହେଉଛି ‘ତୁମେ’ ଶ୍ୱେତକେତୁ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଧାକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ସୋମ୍ୟ ।