ଏକ ସମୟର କଥା, ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମମତା ଓ ଦୟାର ସହିତ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିଲେ। ସେ ଏକ ଦିନ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଯଦି କେହି ଦିନେ ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଜଳ ପିଇପାରିବ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ ହୋଇଥାଏ। ଯଦି ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟ ପିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରାଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଯିବ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରିଲେ—ପନ୍ଦର ଦିନ ଧରି ଖାଦ୍ୟ ନ ଖାଇ ପରେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ ପଚାରିଲେ, “ପୁଅ, କ’ଣ ପାଠ କରିପାରିବୁ?” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହୋଦୟ, ମୋ ମନେ କିଛି ଆସୁନାହିଁ—ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ କିଛି ମନେ ପଡ଼ୁନାହିଁ।” ତାହାପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଦୟାର ସହିତ କହିଲେ, “ପୁଅ, ଯେପରିକି ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଜଳୁଥିବା ବେଳେ ଶେଷରେ କେବଳ ଏକ ଜୁଇଁ ପୋକା ପରି ଛୋଟ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ତାହା ଅଧିକ ଜଳିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ତୋ ସୋଳହଟିଏ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ରହିଯାଇଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ବେଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ। ଖାଦ୍ୟ ଖାଅ, ତେବେ ବୁଝିପାରିବୁ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ପରେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଯାହା ପଚାରାଯାଇଲା, ସେ ସବୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ପୁଅ, ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ଅଛି, ତାହାକୁ ଘାସ ଦେଲେ ଏହା ଆଉ ଦେଉଁ ଆଗିଅ ହୁଏ; ଏହିପରି, ତୋ ସୋଳହ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅଂଶ ଖାଦ୍ୟରେ ପ୍ରଚୋଦିତ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଏବଂ ଏବେ ବେଦ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ। ମନ ଖାଦ୍ୟରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ଓ ବାଣୀ ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ। ଏହି ତଥ୍ୟ ସେ ବୁଝିଲେ।” ଏହା ପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିଲେ, “ପୁଅ, ନିଦ୍ରାରେ ଏହି ପୁରୁଷ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ତେଣୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ‘ସେ ଶୁଏ’—କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏହି ମନଟି ଯେପରିକି ଏକ ପକ୍ଷୀ ତାଳିରେ ଆଟକି ଚାରିଦିଗରେ ଉଡ଼ି ଶେଷରେ ତାଳିକୁ ଫେରେ, ଏହିପରି ମନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ସହିତ ବନ୍ଧା ଅଛି, ଏବଂ ଶେଷରେ ପ୍ରାଣକୁ ଫେରେ।” ଏହିପରି ଉଦ୍ଦାଳକ ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଖାଏ, ଜଳ ତାହାକୁ ଉଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେପରିକି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷ ତାଙ୍କ ନାମରୁ ଡାକାଯାନ୍ତି, ସେପରି ଜଳକୁ ଖାଦ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅଙ୍କୁର ମୂଳ ବିନା ହୁଏନାହିଁ। ଏହାର ମୂଳ କେଉଁଠି? ଖାଦ୍ୟରେ। ଏହିପରି ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଖୋଜ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଖୋଜ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ମୂଳ ଖୋଜ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର ‘ସତ୍’।” “ଏବେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ତିରିଷ୍ଣାରେ ଥାଏ, ଅଗ୍ନି ପିତ୍ତକୁ ଉଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଜଳ ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ତେଣୁ ପାନୀୟ। ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉପଜେ, ଏହା ବିନା ମୂଳ ହୁଏନାହିଁ। ଏହାର ମୂଳ କେଉଁଠି? ଜଳରେ। ଏହିପରି ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଅଗ୍ନିରେ ଓ ତାହାପରେ ସତ୍ୟରେ ଖୋଜ। ଏହି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତିନିମୁଖୀ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଦେହ ଛାଡ଼େ, ବାଣୀ ମନରେ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ପରମେଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହୁଏ।” ଉଦ୍ଦାଳକ ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା। ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହା ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ଏହା ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ନମ୍ରତାରେ ପଚାରିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆଉ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପୁଅ।” ଏହିପରି, ସେ ମଧୁ ଉପମା ଦେଲେ, “ପୁଅ, ମଉମାଛି ବିଭିନ୍ନ ଗଛର ରସ ଆଣି ଏକ ମଉ ତିଆରି କରେ। ସେଠାରେ କେହି ବି ଭିନ୍ନତା ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ—‘ମୁଁ ଏହି ଗଛର ରସ, ମୁଁ ତାହାର ରସ’—ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ସେ ଯାହା ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ହୁଅନ୍ତି—ବାଘ, ସିଂହ, ବଘୁଆ, ଶୂକର, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ, ମଶା, କିମ୍ବା ମାଛି।” ପୁନି ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହା ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆଉ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ଉଦ୍ଦାଳକ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ଏହିପରି, ସେ ନଦୀ ଉପମା ଦେଲେ, “ପୁଅ, ପୂର୍ବର ନଦୀ ପୂର୍ବକୁ, ପଶ୍ଚିମର ନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହେ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରୁ ଆସି ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନତା ରହେନାହିଁ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ—‘ଆମେ ସତ୍ରୁ ଆସିଛୁ’।” ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହା ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁନି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହିଲେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଉଦ୍ଦାଳକ ଗଛ ଉପମା ଦେଲେ, “ପୁଅ, ଏହି ବଡ଼ ଗଛର ମୂଳ, ମଧ୍ୟ, ଶୀର୍ଷ କେଉଁଠି କଟିଲେ, ଜୀବନ ଥିଲେ ରସ ଝରେ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ତାହା ଶୁଷ୍କ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଦେହ ମରିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ମରେନାହିଁ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହା ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ।” ଏହିପରି, ବଟବୃକ୍ଷ ଫଳ ଉପମା ଦେଇ କହିଲେ, “ଏକ ବଟ ଫଳ ଆଣ, ପୁଅ। ଏବେ ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗ। ଭାଙ୍ଗିଲା। ଭିତରେ କଣ ଦେଖୁଛୁ? କିଛି ଛୋଟ ଗୁଡ଼ିକ। ଏକ ଭାଙ୍ଗ। ଭାଙ୍ଗିଲା। ଭିତରେ କଣ ଦେଖୁଛୁ? କିଛି ନାହିଁ। ଦେଖ, ପୁଅ, ତୁମେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖୁନାହାଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପରୁ ଏହି ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଦଢ଼ ହୋଇଛି।” ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହା ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। ଏହିପରି, ଉଦ୍ଦାଳକ ଲୁଣ ଓ ଜଳ ଉପମା ଦେଲେ, “ଏହି ଲୁଣକୁ ଜଳରେ ଦେଇ ରାତି ରଖ। ପରେ ଆଣ। ଲୁଣ ମିଳିଲା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଜଳ ଚାଉଁଥିଲେ ସବୁଠାରୁ ଲୁଣ ଲାଗୁଛି। ଏହିପରି, ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଛି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା, ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ।