ଏକ ସମୟର କଥା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ଲାଗେ, ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—ଏହା ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକରଣ। ଯେପରି, ଏହି ତିନି ଦେବତା (ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି) ମଣିଷ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନିଭାଗ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ମୋ ଠାରୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ସବୁଠାରୁ ଭାରୀ ଅଂଶ ମଳ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ମାଂସ ହୁଏ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ମନ ହୁଏ। ପିଇଥିବା ପାଣି ମଧ୍ୟ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ସବୁଠାରୁ ଭାରୀ ଅଂଶ ପେଶାବ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ରକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ପ୍ରାଣ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ଭିତରେ ଯାହା ଗଲା, ତାହାର ଭାରୀ ଅଂଶ ହଡ଼ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଅଂଶ ମଜ୍ଜା ହୁଏ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଭାଷା ହୁଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ଏବଂ ବାକ୍ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁନି ଅଧିକ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର।” ଏପରି, ମଝିର ଦହିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ଘିଅ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଖାଦ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ମନ ହୁଏ, ଜଳର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ପ୍ରାଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ବାକ୍ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ବାକ୍ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଯଦି କେହି ପନ୍ଦର ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ନ ଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ପାଣି ପିଏ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ ହୁଏ; ଯଦି ପାଣି ମଧ୍ୟ ନ ପିଏ, ପ୍ରାଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବ।" ଶ୍ୱେତକେତୁ ଏପରି କଲେ। ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କ’ଣ ଚାଣ୍ଟିବୁ?” ସେ କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ମୋର କିଛି ମନେ ପଡ଼ୁନାହିଁ।” ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଯେପରି, ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ ଏକ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗାର ଅଛି, ତାହା ଅଧିକ ଜଳେଇପାରେନି; ଏହିପରି, ତୁମର ଷୋଳ ଅଂଶରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ବଞ୍ଚିଛି, ଏବଂ ତାହା ସହ ବେଦ ପ୍ରତ୍ୟୟ କରିପାରୁନାହ। ଖାଇବା ପରେ ବୁଝିପାରିବୁ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଖାଇଲେ ଏବଂ ପୁନି ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, ସମସ୍ତର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ ଆଉ କହିଲେ, “ଯେପରି, ଏକ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗାରକୁ ଘାସ ଦେଇ ଜଳାଇଲେ, ଏହା ଭଲଭାବେ ଜଳିଉଠେ, ଏହିପରି, ତୁମ ଷୋଳ ଅଂଶରୁ ଏକ ଅଂଶ ରହିଥିଲା, ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଉତ୍ସାହିତ ହେଲା ଏବଂ ତୁମେ ପୁନି ବେଦ ବୁଝିପାରିଲ। ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ବାକ୍ ଅଗ୍ନିରୁ। ତୁମେ ଏହା ବୁଝିଲେ।” ଏହିପରେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଘୁମର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଘୁମ ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୋଏ, ସେ ସତ୍ତା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିକାରଣରୁ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି—ସେ ଘୁମି ଯାଇଛି, କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହିପରି, ଏକ ପକ୍ଷୀ ତାଲିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ଯେଉଁଠି ବି ଉଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ରାମ ନ ପାଇ, ତାହା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯାଏ, ଏହିପରି, ମନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ବିଶ୍ରାମ ନ ମିଳିଲେ ପ୍ରାଣକୁ ଫେରିଯାଏ, କାରଣ ମନ ପ୍ରାଣ ସହ ବନ୍ଧା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୁଖ ଓ ତିରିଷ୍ଣାର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଖାଏ, ପାଣି ତାହାର ଖାଦ୍ୟକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଯାଏ। ଯେପରି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷ ତାଙ୍କର ନାମରେ ଡାକାଯାନ୍ତି, ଏହିପରି, ପାଣିକୁ ‘ଖାଦ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଅଙ୍କୁର ମୂଳ ବିନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନି। ଏହି ମୂଳ କ’ଠି? ଅନ୍ନରେ। ତେଣୁ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳକୁ ଅନ୍ନରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ସତ୍ତାରେ ଖୋଜ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି—ସତ୍ତା। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ତିରିଷ୍ଣାରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଅଗ୍ନି ପିତା ପାଣିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଯାଏ। ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଅଙ୍କୁର ମୂଳ ବିନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନି। ଏହି ମୂଳ କ’ଠି? ଜଳରେ। ତେଣୁ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳକୁ ଅଗ୍ନିରେ, ସତ୍ତାରେ ଖୋଜ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୂଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭିତି—ସତ୍ତା। ଏହି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତିନିଭାଗ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ବାକ୍ ମନରେ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ଉଚ୍ଚତମ ଦେବତାରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ସ୍ୱରୂପ। ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି, ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। ଶ୍ୱେତକେତୁ ପୁନି ଅଧିକ ବୁଝିବାକୁ କହିଲେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର।” ଏହିପରି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଛର ରସ ଆଣି ଏକ ମଧୁରେ ମିଶାଇ ଦିଏ। ଏଠି ମଧୁମକ୍ଷୀ କହେନାହିଁ—“ମୁଁ ଏହି ଗଛର ରସ, ମୁଁ ତାହା ଗଛର ରସ।” ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଜାଣିନଥିବେ—“ଆମେ ସତ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲୁ।” ସେମାନେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ବାଘ, ସିଂହ, ବଘୁଆ, ବନ୍ଦର, ପୋକା, ପତଙ୍ଗ, ମଶା—ଯାହା ହେବେ, ତାହା ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତର ସ୍ୱରୂପ। ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି, ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ। ପୁନି ଅଧିକ ବୁଝିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର।” ଏହିପରି, ପୂର୍ବ ନଦୀ ପୂର୍ବକୁ, ପଶ୍ଚିମ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମକୁ ବହେ; ସମସ୍ତ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରୁ ଆସି, ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଠି ସେମାନେ ଜାଣିନଥିବେ—“ମୁଁ ଏହି, ମୁଁ ତାହିଁ।” ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସତ୍ତାରୁ ଆସି, ଜାଣିନଥିବେ—“ଆମେ ସତ୍ତାରୁ ଆସିଛୁ।” ସେମାନେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହା ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତର ସ୍ୱରୂପ। ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି, ଏହିଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ତୁମେ, ଶ୍ୱେତକେତୁ।