ଏକ ସମୟର କଥା, ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପୁଅ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଦେଖାଯାଏ—କେହି ଡିଉଁଡି ଭିତରୁ, କେହି ଜୀବ ଭିତରୁ, ଏବଂ କେହି ଅଙ୍କୁର ଭିତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ।” ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିଶକ୍ତି ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ତିନି ଦେବତାରେ ଏହି ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରି, ନାମ ଓ ରୂପର ସୃଷ୍ଟି କରିବି ।” ଏହି ଦେବତା ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ତିନିଭାଗ କରିଦେଲେ । ଏହିପରି ଦେବତା, ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏହି ତିନି ଦେବତାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନାମ ଓ ରୂପର ଭେଦ କଲେ । ଏହି ତିନି ଦେବତା ଏପରି ତିନିଭାଗ ହେଲେ କିପରି, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି । ଅଗ୍ନିରେ ଲାଲ ରୂପ ଅଗ୍ନିର ରୂପ, ଧଳା ରୂପ ଜଳର ରୂପ, ଏବଂ କଳା ରୂପ ଅନ୍ନର ରୂପ । ଅଗ୍ନିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ନାମ, ଏହା କେବଳ କଥା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଯଥାର୍ଥ ତ ଏହି ତିନି ରୂପମାନେ । ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଲ ରୂପ ଅଗ୍ନିର, ଧଳା ରୂପ ଜଳର, କଳା ରୂପ ଅନ୍ନର । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ନାମ । ଚନ୍ଦ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ନାମ । ବିଦ୍ୟୁତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ରୂପ, ଏବଂ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ନାମ । ପୁରୁଣା ଜ୍ଞାନୀ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଏହିପରି କହୁଥିଲେ—“ଆଜି କେହି ଆମେ ଶୁଣିନଥିବା, ଚିନ୍ତା କରିନଥିବା, ଜାଣିନଥିବା କିଛି କହିପାରିବେ ନାହିଁ”, କାରଣ ସେମାନେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ । କିଛି ବସ୍ତୁ ଲାଲ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଏହା ଅଗ୍ନିର ରୂପ”; ଧଳା ଦେଖିଲେ, “ଏହା ଜଳର ରୂପ”; କଳା ଦେଖିଲେ, “ଏହା ଅନ୍ନର ରୂପ” । ଯଦି କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ଥାଏ, ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଏହା ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ” । ଏହିପରି, ଏହି ତିନି ଦେବତା ମାନବ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନିଭାଗ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଅନ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ଖାଯାଯାଏ, ତାହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ସବୁଠାରୁ ଭାରୀ ଭାଗ ପାଖାପାଖି ମଳ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ମାଂସ ହୁଏ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାଗ ମନ ହୁଏ । ଜଳ ପିଆଯାଏ, ତାହାର ଭାରୀ ଭାଗ ପେଶାବ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ରକ୍ତ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାଗ ପ୍ରାଣ ହୁଏ । ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଠାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତାହାର ଭାରୀ ଭାଗ ହାଡ଼ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ମଜ୍ଜା ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାଗ ବାଣୀ ହୁଏ । ଏହିପରି, ପୁଅ, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ବାଣୀ ଅଗ୍ନିରୁ ତିଆରି । ଏହି ଉପମା ଦେଇ, ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଦହିର ମଧ୍ୟ ଭାଗର ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ଘୃତ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଖାଇଥିବା ଅନ୍ନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ମନ ହୁଏ । ପିଇଥିବା ଜଳର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ପ୍ରାଣ ହୁଏ । ଅନ୍ନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଉଠି ବାଣୀ ହୁଏ । ଏହିପରି, ପୁଅ, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ବାଣୀ ଅଗ୍ନିରୁ ତିଆରି ।” ତା’ପରେ ଶ୍ୱେତକେତୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆଉ ଖୁଲି କହନ୍ତୁ ।” ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ପୁଅ । ଯଦି ଜଣେ ଲୋକ ପନ୍ଦର ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, କିନ୍ତୁ ଚାହିଁଲେ ଜଳ ପିଇପାରିବେ—କାରଣ ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ ତିଆରି—ଯଦି ଜଳ ନପିଏ, ପ୍ରାଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବ ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଏପରି କଲେ । ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ପଚାରିଲେ, “କ’ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବୁ?” ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ, “ମୋର କିଛି ମନେ ପଡ଼ୁନାହିଁ ।” ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ କେବଳ ଏକ ଅତି ଛୋଟ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ତେବେ ଏହା ଭଲଭାବେ ଜଳିପାରେ ନାହିଁ । ତୁମର ସୋଳଖଣ୍ଡ ଅଂଶରୁ କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଅଛି, ଏହି ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବେଦ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହଁ । ଖାଇବା ପରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବା ।” ଶ୍ୱେତକେତୁ ଖାଇଲେ, ଏବଂ ଯାହା ପଚାରାଯାଇଲା, ସେ ସବୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, “ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଅଗ୍ନିକୁ ଘାସ ଦେଇ ଜଳାଇଲେ, ଏହା ତିବ୍ର ଭାବେ ଜଳିଉଠେ । ଏହିପରି, ତୁମର ଏକ ଅଂଶ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ, ବେଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିଛ । ପୁଅ, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ଜଳରୁ, ବାଣୀ ଅଗ୍ନିରୁ ତିଆରି । ଏହି ତୁମେ ବୁଝିଲ ।” ଏବେ ଉଦ୍ଦାଳକ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିଲେ, “ପୁଅ, ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଶୁଏ, ସେ ସତ୍ତା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ନିଜ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଏହିପରି, ତା’କୁ ‘ସେ ଶୁଏ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯାଇଥାଏ । ଏକ ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ଦାଗରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇ ସବୁ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ି, ଶେଷରେ ନିଜ ଦାଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରି ଆସେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରି, ଶେଷରେ ପ୍ରାଣକୁ ଫେରି ଆସେ, କାରଣ ମନ ପ୍ରାଣ ସହିତ ବନ୍ଧା ।” ଏଠାରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା ବିଷୟରେ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଭୋଜନ କରେ, ଜଳ ତାହାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ । ଯେପରି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତେଉଁପରି ଜଳକୁ ‘ଅନ୍ନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଅଙ୍କୁର ମୂଳ ବିନା ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ମୂଳ କେଉଁଠି, ଅନ୍ନରେ । ଏହିପରି, ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳକୁ ଅନ୍ନରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ଏବଂ ସତ୍ତାରେ ଖୋଜ । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ ସତ୍ତା, ସେମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ସତ୍ତା, ଭିତି ସତ୍ତା ।” ଏବଂ ତିରିଷ୍ଣା ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ପିଇଥିବା ଜଳକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ । ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅଙ୍କୁର ମୂଳ କେଉଁଠି, ଜଳରେ । ଏହିପରି, ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳକୁ ଅଗ୍ନିରେ, ସତ୍ତାରେ ଖୋଜ । ପୁଅ, ଯେପରି ଏହି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ମାନବ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନିଭାଗ ହୁଏ, ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁରୁଷ ଦେହ ଛାଡ଼େ, ବାଣୀ ମନରେ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାରେ ଲୟ ହୁଏ ।” ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା, ସମସ୍ତ ଏହାକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଛି । ଏହି ଏକାଇ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ଆତ୍ମା । “ଶ୍ୱେତକେତୁ, ତୁମେ ସେଇ ଆତ୍ମା ।