ଶ୍ୱେତକେତୁ ନାମକ ଏକ ଯୁବକ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଗୁରୁକୁଳକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଶିଖିଲେ ଏବଂ ଚବିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଗୃହକୁ ଫେରିଲେ। ଏହାବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ବହୁତ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ଗର୍ବିତ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା, ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି, ସ୍ନେହଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଶ୍ୱେତକେତୁ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏତେ ଗର୍ବିତ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ, ତୁମେ କି ଏହି ଶିକ୍ଷା ନେଇଛ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ରୁତ ବସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତ ହୁଏ, ଅଚିନ୍ତିତ ବସ୍ତୁ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାତ ଜଣାଶୁଣା ହୁଏ?" ଶ୍ୱେତକେତୁ ପଚାରିଲେ, "ପିତାଜୀ, ଏପରି ଶିକ୍ଷା କିପରି ସମ୍ଭବ?" ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, "ପୁତ୍ର, ଯେପରି ଏକ ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଟିକିରେ ଜାଣିଲେ, ସମସ୍ତ ମାଟିର ଜିନିଷ ଜାଣିପାରିବ—ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର, ମୂଳ ଏକେ ଥାଏ। ସେପରି ଏକ ସୁନାର ଟିକିରେ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ସୁନାର ଜିନିଷ, ଏକ ଲୋହାର ଟିକିରେ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋହାର ଜିନିଷ ଜାଣିପାରିବ। ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ନାମ ଓ ଭାଷା ମାତ୍ର, ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଶିକ୍ଷା।" ଏଥିରେ ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ, "ପିତାଜୀ, ମୋ ଅଧ୍ୟାପକମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ କହିଦେଇଥାନ୍ତେ। ଦୟାକରି ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ।" ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, "ଠିକ୍ ଅଛି, ପୁତ୍ର।" ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରମ୍ଭ କଲେ, "ପ୍ରଥମେ, ପୁତ୍ର, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ସତ୍ ମାତ୍ର ଥିଲା, ଏକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ନଥିଲା। କେତେକ ଲୋକ କହନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ ଥିଲା, ତାହାରୁ ସତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, କିପରି ସତ୍ ଅସତ୍ ଠାରୁ ଆସିପାରିବ? ପ୍ରଥମେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ ମାତ୍ର ଥିଲା।" "ସେଇ ସତ୍ ଚିନ୍ତା କଲା: 'ମୁଁ ଅନେକ ହେଉ, ଜନ୍ମ ନେଉ।' ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଅଗ୍ନି ଭାବିଲା: 'ମୁଁ ଅନେକ ହେଉ, ଜନ୍ମ ନେଉ।' ସେ ପାଣିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଶରୀରରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ବା ଘମ ହୁଏ, ପାଣି ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପାଣି ଭାବିଲା: 'ମୁଁ ଅନେକ ହେଉ, ଜନ୍ମ ନେଉ।' ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ (ଅନ୍ନ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି କାରଣରୁ ବର୍ଷା ହେଲେ ଅନ୍ନ ଅଧିକ ହୁଏ, କାରଣ ପାଣିରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ଏହି ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଅଛି—ଡିମ୍ବରୁ, ଜୀବରୁ, ଓ ଅଙ୍କୁରରୁ। ସେଇ ଦେବତା ଭାବିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ତିନି ଦେବତାରେ ଏହି ପ୍ରାଣମୟ ଆତ୍ମା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରି, ନାମ ଓ ରୂପର ବିଭେଦ କରିବି।' ସେ ତିନି ଦେବତାକୁ ତିନିଭାଗ କଲେ। ପୁତ୍ର, ଏହି ତିନି ଦେବତା କିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ତିନିଭାଗ ହେଇଛନ୍ତି, ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।" "ଅଗ୍ନିରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିର ରୂପ, ଧଳା ପାଣିର ଓ କଳା ଅନ୍ନର। ଅଗ୍ନିପଣା କେବଳ ନାମ, ମୂଳ ତିନି ରୂପ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଲ ଅଗ୍ନି, ଧଳା ପାଣି, କଳା ଅନ୍ନ। ସୂର୍ଯ୍ୟପଣା ନାମମାତ୍ର। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଲାଲ ଅଗ୍ନି, ଧଳା ପାଣି, କଳା ଅନ୍ନ। ଚନ୍ଦ୍ରପଣା ନାମମାତ୍ର। ଇତ୍ୟାଦି, ବିଜୁଳିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ରୂପ।" "ପୂର୍ବତନ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହୁଥିଲେ, 'ଆମ ପାଖରେ ଅଶ୍ରୁତ, ଅଚିନ୍ତିତ, ଅଜ୍ଞାତ କିଛି ନାହିଁ,' କାରଣ ସେମାନେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ। କିଛି ଲାଲ ଦେଖିଲେ, 'ଏହା ଅଗ୍ନିର ରୂପ'; ଧଳା ଦେଖିଲେ, 'ଏହା ପାଣିର ରୂପ'; କଳା ଦେଖିଲେ, 'ଏହା ଅନ୍ନର ରୂପ' ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିଲେ। ଯଦି କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ଲାଗୁଥିଲା, 'ଏହା ଏହି ତିନି ଦେବତାର ମିଶ୍ରଣ' ବୋଲି ବୁଝୁଥିଲେ।" "ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ତାହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ଗୁରୁତମ ଭାଗ ମଳ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ମାଂସ, ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଭାଗ ମନ ହୁଏ। ପାଣି ପିଇଲେ, ଗୁରୁତମ ଭାଗ ପେଶାବ, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ରକ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଭାଗ ପ୍ରାଣ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଗୁରୁତମ ଭାଗ ହାଡ଼, ମଧ୍ୟମ ଭାଗ ମଜ୍ଜା, ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଭାଗ ବାଣୀ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପୁତ୍ର, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ, ବାକ୍ୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଗଢ଼ାଯାଇଛି।" "ଦହିର ମଧ୍ୟ ଭାଗର ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଯାଇ ଘିଅ ହୁଏ, ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଯାଇ ମନ ହୁଏ। ପାଣିର ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଯାଇ ପ୍ରାଣ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଅଂଶ ଉପରକୁ ଯାଇ ବାକ୍ୟ ହୁଏ।" "ପୁତ୍ର, ଯଦି କେହି ପନ୍ଦର ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, କିନ୍ତୁ ଚାହିଁଲେ ପାଣି ପିଏ, କାରଣ ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ ହୁଏ, ଯଦି ପାଣି ନ ପିଏ, ପ୍ରାଣ ବିଘ୍ନିତ ହେବ।" ଶ୍ୱେତକେତୁ ଏପରି କଲେ। ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଯିଲା, "କଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ?" ସେ କହିଲେ, "ମୋ ପ୍ରତିତି ନାହିଁ।" ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, "ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରୁ ଏକ ଅତି ଛୋଟ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ତାହା ବହୁତ ଜଳେଇପାରେନାହିଁ, ସେପରି ତୁମ ସୋଳଠିରୁ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ରହିଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଦେଖିପାରୁନାହଁ। ଖାଇବା ପରେ ବୁଝିପାରିବ।" ଖାଇବା ପରେ, ଯାହା ପଚାରାଯିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ କହିଲେ, "ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ଅଗ୍ନିକୁ ଘାସ ଦେଲେ ତାହା ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ହୁଏ, ତେଣୁ ତୁମ ଶରୀରର ଏକ ଅଂଶ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଇ ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଏ। ଏହିପରି, ପୁତ୍ର, ମନ ଅନ୍ନରୁ, ପ୍ରାଣ ପାଣିରୁ, ବାକ୍ୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଗଢ଼ାଯାଇଛି।" ଶ୍ୱେତକେତୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ, ଉଦ୍ଦାଳକ ତାଙ୍କୁ ଶୟନ ଅବସ୍ଥା ବୁଝାଇଲେ, "ପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜୀବ ଶୁଏ, ସେ ସତ୍ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ଵରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ସେ ଶୁଏ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ନିଜ ପାଖକୁ ଯାଇଥାଏ। ଏହି ମନ ପ୍ରାଣ ସହିତ ବାନ୍ଧା ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚି ଫେରି ଆସେ।" "ଉପବାସ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବୁଝ, ପୁତ୍ର। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଖାଏ, ପାଣି ଖାଦ୍ୟକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେପରି ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ମଣିଷ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ, ପାଣିକୁ 'ଖାଦ୍ୟ' ବୋଲାଯାଏ। ଏଠାରୁ ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅଙ୍କୁର ମୂଳ ବିନା ହୁଏନାହିଁ।" "ସେଠାରେ ଏହାର ମୂଳ କେଉଁଠି? ଖାଦ୍ୟରେ। ତେଣୁ, ପୁତ୍ର, ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ମୂଳକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କର, ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର—ସତ୍ ଅଟୁଟ।