ଏହି ଉପନିଷଦ ରେ ଏକ ଗଭୀର ଗଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏକ ଏମିତି ଜଗତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ମାନବ ଓ ପଶୁ, ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଅନେକଥର ଆସି ଆସି, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥା । ଏହି ଜଗତ କେବେ ଭରି ନଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏଠି ଏକ ଶ୍ଲୋକରେ କୁହାଯାଇଛି—ସୁନା ଚୋର, ମଦ୍ୟପାନୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହ ମିଶ୍ର ଅସଂଯମୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା—ଏହି ଚାରିଜଣ ପାପରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି । ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି, ଯିଏ ଏମାନେ ସହିତ ମିଶେ । କିନ୍ତୁ, ଯିଏ ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁ ତଥ୍ୟରୂପେ ଜାଣିଛି, ସେ ଏମାନେ ସହିତ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ଅନୁଚ୍ଛେଦ ପରେ ଗଭୀର ବିଚାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ପ୍ରାଚୀନଶାଳ ଔପମନ୍ୟବ, ସତ୍ୟୟଜ୍ଞ ପୌଲୁଷ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲଭେୟ, ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟ, ବୁଡିଳ ଆଶ୍ୱତରାଶ୍ୱି—ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାନ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଶ୍ରୋତା ଏକଠା ହୋଇ ଚର୍ଚ୍ଚା କଲେ: “ଆତ୍ମା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମ କ’ଣ?” ସେମାନେ ଆଲୋଚନା କଲେ—“ଉଦ୍ଦାଳକ ଅରୁଣି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଚଳ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ।” ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଉଦ୍ଦାଳକ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏମାନେ ମୋତେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବେ, ଶାୟଦ୍ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ । ଏହିକାରଣରେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍ ।” ଉଦ୍ଦାଳକ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏଠି କେକୟ ରାଜା ଅଶ୍ୱପତି ବି ଅଛନ୍ତି; ସେ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଚଳ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ।” ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଅଶ୍ୱପତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଲଗା ଗୃହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ପ୍ରଭାତେ ବିଦାୟ ନେବା ସମୟରେ ରାଜା କହିଲେ: “ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଚୋର, କଞ୍ଜୁଷ, ମଦ୍ୟପ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅଲସ, ଅଜ୍ଞ, ବ୍ୟଭିଚାରୀ ପୁରୁଷ-ନାରୀ ନାହାନ୍ତି—ତେବେ ଅନୁଚିତ ଯଜ୍ଞ କିପରି ହେବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଧନ ଦେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣମାନେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି । ଦୟାକରି ରୁହନ୍ତୁ ।” ତେବେ ସେମାନେ କହିଲେ: “ଯେହেতୁ ଆମେ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆସିଛୁ, ଆପଣ ତାହା ଉପଦେଶ କରନ୍ତୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ପ୍ରଭାତେ ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେବି ।” ପୁଣି, ସକାଳେ ସମସ୍ତେ ହାତରେ ସମିଧା ନେଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ରାଜା ପ୍ରଥମେ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସିଧାସଳଖ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ରାଜା, ଔପମନ୍ୟବକୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ: “ସ୍ୱର୍ଗକୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ହେଉଛି ତେଜସ୍ୱୀ ବୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ । ତେଣୁ ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ହୁଏ । ଯିଏ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମଧୁର ଭୋଜନ ଭୋଜନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୁଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ତେଜମୟ ହୁଏ । ମୁଣ୍ଡ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ । ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯାଇଥାନ୍ତା ।” ପରେ ରାଜା, ସତ୍ୟୟଜ୍ଞ ପୌଲୁଷକୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ: “ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନରର ସର୍ବରୂପ ଆତ୍ମା । ତେଣୁ ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଥାଏ । ଯିଏ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମାରେ ଚାଲିଥିବା ରଥ ଚଢ଼େ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧେ, ମଧୁର ଭୋଜନ ଭୋଜନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୁଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ତେଜମୟ ହୁଏ । ଚକ୍ଷୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ । ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥାନ୍ତ ।” ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲଭେୟକୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ: “ବାୟୁକୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନରର ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ଥିବା ଆତ୍ମା । ତେଣୁ ଅଲଗା ଶକ୍ତି ଓ ରଥର ଶ୍ରେଣୀ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସେ । ଯିଏ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମଧୁର ଭୋଜନ ଭୋଜନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୁଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ତେଜମୟ ହୁଏ । ପ୍ରାଣ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ । ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଇଥାନ୍ତା ।” ପରେ ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟକୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ: “ଆକାଶକୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନରର ଭୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଆତ୍ମା । ତେଣୁ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ଓ ଧନରେ ଭୃଦ୍ଧିଶୀଳ । ଯିଏ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମଧୁର ଭୋଜନ ଭୋଜନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୁଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ତେଜମୟ ହୁଏ । ଖଳି ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ । ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ଖଳି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥାନ୍ତା ।” ପରେ ବୁଡିଳ ଆଶ୍ୱତରାଶ୍ୱିକୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ: “ଜଳକୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନରର ଧନବାନ ଆତ୍ମା । ତେଣୁ ତୁମେ ଧନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ । ଯିଏ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମଧୁର ଭୋଜନ ଭୋଜନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୁଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ତେଜମୟ ହୁଏ । ମୁତ୍ରାଶୟ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ । ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ମୁତ୍ରାଶୟ ଫାଟିଯାଉଥାନ୍ତା ।” ପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଅରୁଣିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କାହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?” ସେ କହିଲେ: “ପୃଥିବୀକୁ ।” ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନରର ଆଧାର ଆତ୍ମା । ତେଣୁ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ଓ ପଶୁରେ ନିର୍ବିକଳଙ୍କ ହୁଅ । ଯିଏ ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମଧୁର ଭୋଜନ ଭୋଜନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୁଳ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରେ ତେଜମୟ ହୁଏ । ପାଦ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ । ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ନ ଆସିଥାନ୍ତ, ତୁମର ପାଦ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଉଥାନ୍ତା ।