ଏକ ପବିତ୍ର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ଏକ ଭ୍ରୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମ ଅଞ୍ଜଳିରେ, ଏହି ଭ୍ରୁଣ ଦେହରେ ଉପରେ ଶବ୍ଦ ମାନବ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଭ୍ରୁଣ ତାଲ ଏବଂ ଛିଲ୍କିରେ ଲୁଚି ଦଶ କିମ୍ବା ନଉ ମାସ, କିମ୍ବା ଯେତେ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ, ତାହା ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଜନ୍ମ ନେଇବା ପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗତିଅନୁସାରେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶିଖାରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାସ, ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାସରୁ ବର୍ଷ; ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ତଡିତ; ଏଠାରେ ଏକ ଅମାନବ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ଦେବମାର୍ଗ। ଏହି ମାର୍ଗରେ ନଥିବା, ଗ୍ରାମରେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଧୂଆଁର ମାର୍ଗ ମିଳେ; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ମାସ; ଏହି ମାର୍ଗ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ସୋମ ରାଜା, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେ ଏହି ମାର୍ଗରେ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ଧୂଆଁ, ଧୂଆଁରୁ ବଦଳ; ବଦଳରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଧାନ, ଯବ, ଔଷଧି, ଗଛ, ତିଳ, ଓ ଶିମିଲା ଭାବରେ ଏଠାରେ ତଳେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଅତି କଷ୍ଟ; ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶୁକ୍ର ଅଞ୍ଜଳି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଏହି ଭାବରେ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଭଲ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ନିଚ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୁକୁର, ଶୁଆ, ଚଣ୍ଡାଳ ନିଚ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନ। ଏହି ଲୋକ ଭରି ନାହିଁ; ଏହି ମାର୍ଗକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚୋର, ମଦପାନୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହ ଶୟନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା—ଏହି ଚାରି ଅପରାଧୀ ଏହି ମାର୍ଗରୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି; ପଞ୍ଚମ ଅପରାଧୀ ହେଉଛି ଏମାନେ ମାନେ ସହ ସାଙ୍ଗତ କରିଥିବା। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏମାନେ ସହ ସାଙ୍ଗତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ। ଏକ ଦିନ ପ୍ରାଚୀନଶାଳ ଔପମନ୍ୟବ, ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ ପୌଲୁଷ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲବେୟ, ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟ, ବୁଡିଳ ଆଶ୍ବତରାଶ୍ବି—ଏହି ପ୍ରମୁଖ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ଆଲୋଚନା କରିଲେ: "ଆତ୍ମା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମ କଣ?" ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଉଦ୍ଦାଳକ ଅରୁଣପୁତ୍ର ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଵୈଶ୍ଵାନର ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି। ଚଲ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉ।" ସେମାନେ ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ ଭାବିଲେ—"ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ଦେଖିବାକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶିକ୍ଷକ ଦରକାର।" ସେ ଏହିପରି କହିଲେ—"ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱପତି, କେକୟ ରାଜା, ଵୈଶ୍ଵାନର ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛନ୍ତି; ଚଲ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉ।" ସେମାନେ ଅଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଅଶ୍ୱପତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଗୃହ ଏବଂ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦେଲେ। ପ୍ରଭାତରେ, ବିଦାୟ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ କହିଲେ—"ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଚୋର, କଞ୍ଜୁଷ, ମଦପାନୀ, ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ନକରିଥିବା, ଅଜ୍ଞାନୀ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ କିମ୍ବା ପରପୁରୁଷଗାମୀ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନୁଚିତ ଯଜ୍ଞ କିପରି ହେବ? ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୋହିତମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଦେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଦେଇବି। ଦୟାକରି ରୁହ, ଆଦରିୟ ମାନେ।" ସେମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ଆତ୍ମା ଉପାସନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆମେ ଆସିଛୁ; ତୁମେ ଵୈଶ୍ଵାନର ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କହ।" ଅଶ୍ୱପତି କହିଲେ—"ପ୍ରଭାତରେ ଉତ୍ତର ଦେଇବି।" ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଶାଳା ନେଇ ଆଗକୁ ଗଲେ; ଅଶ୍ୱପତି କୌଣସି ପରିଚୟ ଦେଇନାହିଁ, ସିଧାସଳଖ କହିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଅଶ୍ୱପତି ଔପମନ୍ୟବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କିଏକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?" ଔପମନ୍ୟବ କହିଲେ—"ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ରାଜନ୍।" ଅଶ୍ୱପତି କହିଲେ—"ଏହି ହେଉଛି ତେଜୋମୟ ଆତ୍ମା, ଵୈଶ୍ଵାନର; ତୁମେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ ତେଜସ୍ୱୀ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।" ଏହି ଭାବରେ ଉପାସନା କରୁଥିବା ଲୋକ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖନ୍ତି; ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ଗୋତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମ ର ତେଜ ଅଛି। "ମୁଣ୍ଡ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ," ଅଶ୍ୱପତି କହିଲେ। "ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିନଥାନ୍ତି, ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯାଇଥାନ୍ତା।" ତାପରେ ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ ପୌଲୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କିଏକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?" ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ କହିଲେ—"ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ରାଜନ୍।" ଅଶ୍ୱପତି କହିଲେ—"ଏହି ହେଉଛି ବହୁରୂପୀ ଆତ୍ମା, ଵୈଶ୍ଵାନର; ତୁମେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ତୁମ ଗୋତ୍ରରେ ବହୁ ରୂପରେ ଲୋକ ଦେଖିଯାନ୍ତି।" ସେମାନେ ମାର୍ଗା ଯୁଗଳ ଦେଇ ରଥ ଚଳାନ୍ତି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ଗୋତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମ ର ତେଜ ଅଛି। "ଚକ୍ଷୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅଂଶ," କହିଲେ। "ତୁମେ ଆସିନଥାନ୍ତି, ତୁମେ ଅନ୍ଧା ହେଇଯାଇଥାନ୍ତା।