ଏକ ଦିନ ଗୌତମଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଲା – “ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବାକୁ।” ଏହା ଉପରେ ଏକ ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା – “ଗୌତମ, ତୁମେ ଯେପରିକି ଉତ୍ତର ଦେଲାନି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେବିନି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇନଥିଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶାସନ ରହିଥିଲା।” ଏହା ପରେ ସେ ଗୌତମଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ଗୌତମ, ଏହି ଜଗତ ନିଜେ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହାର କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଅଙ୍ଗାର, ତାରାଗୁଡିକ ଏହାର ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ରାଜା ସୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ, ବର୍ଷାମେଘ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ପବନ, ମେଘ ଧୂଆଁ, ଆଳୋକ ଶିଖା, ତ୍ରାସ ଅଙ୍ଗାର, ଝରା ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ସୋମ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ, ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନି; ଏହାର ଇନ୍ଧନ ବର୍ଷ, ଆକାଶ ଧୂଆଁ, ରାତି ଶିଖା, ଦିଗ ଅଙ୍ଗାର, ମଧ୍ୟଦିଗ ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ବର୍ଷା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଗ୍ନି; ତାଙ୍କର କଥା ଇନ୍ଧନ, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ, ଜିହ୍ୱା ଶିଖା, ଚକ୍ଷୁ ଅଙ୍ଗାର, କାନ ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ନାରୀ ଅଗ୍ନି; ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଇନ୍ଧନ, ତାଙ୍କୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଧୂଆଁ, ଯୋନି ଶିଖା, ଗର୍ଭରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍ଗାର, ସୁଖ ଚିଙ୍ଗା। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବମାନେ ଶୁକ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅର୍ପଣରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମ ଅର୍ପଣରେ, ଉଚ୍ଚାରଣ ରୂପୀ ଶୁକ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ଗର୍ଭ ଦଶ କିମ୍ବା ନଉ ମାସ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଥାଏ, ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅଗ୍ନିମାନେ ସେଉଁଠୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠିଁଠୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏବଂ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଅଗ୍ନିରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାସ, ମାସରୁ ବର୍ଷ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆଳୋକ, ସେଠିଁଠିଏ ଏକ ଅମାନବ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଦେବମାନଙ୍କର ପଥ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରାମରେ ବିଦି, ଦାନ ଓ ଦୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୂଆଁରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ମାସ, ସେମାନେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇପାରନ୍ତିନି। ତାରପରେ ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏହି ସୋମ ଦେବମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ; ଦେବମାନେ ସେକୁ ଖାନ୍ତି। ସେଉଁଠିଁଠିଏ ଅବଶେଷ ଯାଏଯାଏ ଯାଏଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବା ପରେ, ପୁନଃ ଏହି ପଥରେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ଧୂଆଁ, ଧୂଆଁରୁ ମେଘ, ମେଘରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଚାଉଳ, ଜାଉ, ଔଷଧୀ, ଗଛ, ତିଳ, ମୁଗ ରୂପେ ଏଠି ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମୁକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶୁକ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଏହିପରି ହୁଏ। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ଗର୍ଭ ପାଇଯିବେ – ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଗର୍ଭ ପାଇଯିବେ – କୁକୁର, ଶୁଆ, କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ। ଏହି ଦୁଇ ପଥ ନାହିଁ; ଏହି ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି – ଏହି ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନ। ଏହି ଲୋକ ପୂରଣ ହୁଏନି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚୋର, ମଦପାନ କରୁଥିବା, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହ ଶୟନ କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା – ଏହି ଚାରି ଜଣ ଅପରାଧୀ; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଏହିମାନଙ୍କ ସହ ଅସଂଗତି କରୁଥିବା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିମାନଙ୍କ ସହ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏନି; ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ ପାଇଯାନ୍ତି – ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଏହି ଉପନିଷଦରେ ପ୍ରାଚୀନଶାଳ ଔପମନ୍ୟବ, ସତ୍ୟଯଜ୍ଞ ପୌଲୁଷ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାଲ୍ଲାବେୟ, ଜନ ଶାର୍କରାକ୍ଷ୍ୟ, ବୁଡିଲ ଆଶ୍ୱତରାଶ୍ୱି – ଏହି ପଞ୍ଚ ଗୃହସ୍ଥ ଏବଂ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ – “କିଏ ଆତ୍ମା? କଣ ବ୍ରହ୍ମ?” ସେମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ – “ଉଦ୍ଦାଳକ, ଅରୁଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏଠି ଅଛନ୍ତି; ସେ ଵୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଚଳ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା।” ସେମାନେ ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ ଚିନ୍ତା କଲେ – “ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବିନି; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଦେଇବି।” ସେ କହିଲେ – “ଏହି ଅଶ୍ୱପତି, କେକୟ ରାଜା, ଵୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଚଳ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା।” ସେମାନେ ଅଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଅଶ୍ୱପତି ସେମାନେ ପାଇଁ ଅଲଗା ଗୃହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପ୍ରଭାତରେ, ଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ସେ କହିଲେ – “ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଚୋର, ମିଜେର, ମଦପାନୀ, ଅଗ୍ନି ଅନାଦର କରିଥିବା, ଅଜ୍ଞ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ ନାହିଁ – ତେଣୁ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ପ୍ରତି ପୁରୋହିତକୁ ଧନ ଦେଇଥିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇବି। ଦୟାକରି ରହିବା।” ସେମାନେ କହିଲେ – “ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ସେହିପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଵୈଶ୍ୱାନର ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବା।” ସେ କହିଲେ – “ପ୍ରଭାତରେ ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେଇବି।” ସେମାନେ ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ନେଇ ଦିନ ଚଢ଼ିଲେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।