ଏକ ଦିନ, ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ, ସେ ନିଜ ହାତ ଧୋଇ ଚର୍ଣ୍ଣିତ ମିଶ୍ରଣକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ଓ ଅମୁ, ତୁମ ନାମ ଅମୁ, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମର। ତୁମେ ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା, ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶାସକ ଓ ରାଜା। ମୋତେ ବୟସର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଓ ଶାସନ ଦିଅ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ ମୁଁ ହାସଲ କରିପାରିଁ।” ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ସହିତ, ସେ ମନୋଗତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତିନିଥର ଆଘାତ ଦେଖାଇ, ପିଲେ—“ଆମେ ସବିତୃଙ୍କର ତେଜସ୍କୁ ବାଛୁଛୁ,” ପିଲେ; “ଦେବତାଙ୍କର ଭୋଜନ ଆମେ ଭୋଗୁଛୁ,” ପିଲେ; “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତର ସାର,” ପିଲେ; “ଶୀଘ୍ର, ଆମେ ଧନ୍ୟତା ପାଉ,” ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସମସ୍ତ ପାନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ନିଜକୁ ପୁନି ପବିତ୍ର କରି, ସେ ଅଗ୍ନି ପଛରେ ବସିଲେ, କେବେ ଲକଡ଼ିର ଥାଲି, କେବେ ଚର୍ମ, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ବସି, ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଯଦି ସେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ ବୁଝିବା ଯେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଫଳ ହୋଇଛି। ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଇଛି: ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କୃତ୍ୟରେ ନାରୀମାନେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାଲେ ଏହି ସ୍୵ପ୍ନଦ୍ରୁଶ୍ୟରେ ସଫଳତା ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପରେ, ସେ ପଞ୍ଚାଳମାନେଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଲି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ତୁମ ପିତା ତୁମକୁ ଶିଷ୍ୟର ଭଳି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ କି?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହଁ, ପ୍ରଭୁ।” ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—“ତୁମେ ଜାଣିଛ କି, ଏଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠିକୁ ଯାନ୍ତି?” ସେ କହିଲେ—“ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” “ତୁମେ ଜାଣିଛ କି, ସେମାନେ କେମିତି ପୁଣି ଫେରନ୍ତି?” “ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” “ଦେବପଥ ଓ ପିତୃପଥର ବିଭେଦ ଜାଣିଛ କି?” “ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” ଆଉ ପଚାରିଲେ—“କାହିଁକି ସେ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ?” “ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” “ପଞ୍ଚମ ଅଘ୍ନି ଅର୍ପଣରେ ଜଳ କିପରି ମାନବ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ଜାଣିଛ କି?” “ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—“ଶିକ୍ଷା ପାଇବା ପରେ କ’ଣ କହିଲେ?” ସେ କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜାଣିନାହିଁ, ଶିକ୍ଷା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି କହିପାରିବି?” ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କହିଥିଲେ ଦେଇଛି।” “ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ମୁଁ ଏକଟି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲି ନାହିଁ।” ପିତା କହିଲେ—“ଯେପରି ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦେଇନାହ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଜାଣେନାହିଁ। ଯଦି ଜାଣିଥାନ୍ତି, ତୁମକୁ କହିନାହାନ୍ତି କି?” ଗୌତମ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ହେଲା। ପରଦିନ ସକାଳେ, ଉଦୟ କହିଲେ—“ଗୌତମ, ମାନବ ଧନର ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କର।” ସେ କହିଲେ—“ମାନବ ଧନ ଆପଣଙ୍କରୁ ରହୁ, ରାଜନ୍। ଯାହା ଆପଣ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ମୋତେ କେବଳ ସେଇ କଥା କହନ୍ତୁ।” ଏହି କଥାରେ ରାଜା ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ତେବେ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଦେରି ହେଉ। ଯେପରି ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ଗୌତମ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବିନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇନଥିଲା; ଏହିକାରଣ ଦୁନିଆରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।” ଏହା ପରେ ସେ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। “ସେ ଲୋକ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନି ଅଟେ; ଏହାର ଇଂଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଂଗାର, ତାରାମାନେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ରାଜା ସୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମେଘ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନି ଅଟେ; ଏହାର ଇଂଧନ ବାୟୁ, ମେଘ ଧୂଆଁ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ମେଘଗର୍ଜନ ଅଂଗାର, ବର୍ଷା ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ରାଜା ସୋମ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ପୃଥିବୀ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନି ଅଟେ; ଏହାର ଇଂଧନ ବର୍ଷ, ଆକାଶ ଧୂଆଁ, ରାତି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଦିଗମାନେ ଅଂଗାର, ଉପଦିଗ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନି ଅଟେ; ତାଙ୍କର ବାଣୀ ଇଂଧନ, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ, ଜିଭ ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଚକ୍ଷୁ ଅଂଗାର, କାନ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନାରୀ, ଗୌତମ, ଅଗ୍ନି ଅଟେ; ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଇଂଧନ, ତାଙ୍କୁ କହାଯାଉଥିବା କଥା ଧୂଆଁ, ଯୋନି ଅଗ୍ନିଶିଖା, ଗର୍ଭରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଂଗାର, ସୁଖ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବୀର୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚମ ଅଘ୍ନି ଅର୍ପଣରେ ବାଣୀ ମାନବ ହୁଏ; ଏହି ଗର୍ଭ ତିନି କିମ୍ବା ଦଶ ମାସ ରହି, ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଆୟୁ ଅନୁଯାୟୀ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ; ଅଗ୍ନିରୁ ଦିନ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ମାସ। ଏହିପରି ବର୍ଷ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍; ସେଠାରେ ଜଣେ ମାନବ ନୁହେଁ, ନେଇ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରାନ୍ତି। ଏହା ଦେବପଥ। ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରାମରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧୂଆଁ ପାଇଁ; ଧୂଆଁରୁ ରାତି, ରାତିରୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ମାସ; ସେମାନେ ବର୍ଷ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ପିତୃଲୋକ, ପିତୃଲୋକରୁ ଆକାଶ, ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏହି ସୋମ ଦେବତାଙ୍କର ଭୋଜନ; ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗନ୍ତି। ସେଠାରେ ଯେତେବେଳେ ଫଳ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ପୁଣି ଏହିପରି ପଥରେ ଫେରନ୍ତି; ଯେପରି ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ବାୟୁ ହେଇ ଧୂଆଁ, ଧୂଆଁ ହେଇ ମେଘ। ମେଘ ହେଇ ବର୍ଷା, ବର୍ଷା ହେଇ ଧାନ, ଯବ, ଶାକ, ବୃକ୍ଷ, ତିଳ, ମୁଗ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଆସନ୍ତି। ଏହିପରି ମୁକ୍ତି କଠିନ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବୀର୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେଠି ପୁଣି ଏହି ଜନ୍ମ ମିଳେ।