ଏକ ଦିନ ମନ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସିଲା। ମନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା, "ମୁଁ ନ ଥିବାବେଳେ ତୁମେ କିପରି ବଞ୍ଚିଲା?" ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: "ଯେପରିକି ଛୁଆମାନେ ମନ ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, କାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁନନ୍ତି—ତେଣୁ ଏହିପରି ହେଇଥିଲା।" ଏପରେ ମନ ପୁନଃ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏବେ ଶ୍ୱାସ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲା। ଏକ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯେପରିକି ତା’ର ଖୁଣ୍ଟି ଉଖଳି ଦେଉଛି, ଶ୍ୱାସ ଅନ୍ୟ ଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକୁ ଉଖଳି ଦେଉଥିଲା। ସେମାନେ ଆସି ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ମହାନ, ରୁହନ୍ତୁ! ଆପଣ ଆମଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଦେହ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ।" ତାପରେ ବାକ୍ (କଥା) କହିଲା, "ମୋତେ ଯାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ କରେ, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ସର୍ବୋତ୍ତମ।" ଚକ୍ଷୁ କହିଲା, "ମୋତେ ଯାହା ଆଧାର କରେ, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଆଧାର।" କାନ କହିଲା, "ମୋତେ ଯାହା ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉଛି, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ସମୃଦ୍ଧି।" ମନ କହିଲା, "ମୋତେ ଯାହା ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛି, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଆଶ୍ରୟ।" ଏହିପରି, ଲୋକମାନେ 'ବାକ୍', 'ଚକ୍ଷୁ', 'କାନ', 'ମନ' କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ 'ଶ୍ୱାସ' କୁ ମାତ୍ର କହନ୍ତି, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଏହି ସବୁ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, "ମୋର ଖାଦ୍ୟ କଣ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି—କୁକୁର ଠାରୁ ପକ୍ଷୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହା ଶ୍ୱାସର ଖାଦ୍ୟ।" ମନର ନାମକୁ ଦେଖିବାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ବିନା ନାହିଁ। ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, "ମୋର ପୋଶାକ କଣ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ଜଳ।" ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆଗରୁ ଓ ଉପରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଢାକନ୍ତି; ଜଳ ଏକ ପୋଶାକ, ଏବଂ ଏହି ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ହୁଏ। ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲା ଗୋଶୃତି ବୈଗ୍ୟରପାଦ୍ୟକୁ କହିଲେ: "ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଏକ ଶୁଷ୍କ ଗଛକୁ କହାଯାଏ, ତାହାର ଶାଖାମାନେ ପୁନଃ ପତ୍ର ଫୁଟିଯିବ।" ଯଦି କେହି ମହାସିଦ୍ଧି ଚାହେ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ବ୍ରତ ନେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଦହି ଓ ମଧ ସହିତ ମିଶାଇ, ଘୃତ ଅଗ୍ନିରେ 'ଜ୍ଯେଷ୍ଠାୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠାୟ, ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଫର୍ କରି, ଚାଷ ଶେଷ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, 'ବଶିଷ୍ଠାୟ, ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ଥାନାୟ, ସ୍ୱାହା', 'ସମୃଦ୍ଧିୟ, ସ୍ୱାହା', 'ନିବାସାୟ, ସ୍ୱାହା' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଫର୍ କରାଯାଏ। ପରେ, ହାତ ଧୋଇ, ମିଶ୍ରଣ ହାତରେ ରଖି, ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ: "ଓ ଅମୁ, ତୁମର ନାମ ଅମୁ, ସମସ୍ତ ତୁମର। ତୁମେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାସକ, ରାଜା। ମୋତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଶାସନ, ରାଜ୍ୟ ଦିଅ। ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ପାଉ।" ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ, ସେ ଚମ୍ପା କରେ: "ଆମେ ସବିତୃର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚୟନ କରୁଛୁ," "ଦେବତାର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଛୁ," "ସର୍ବୋତ୍ତମ ଏସେନ୍ସ ଭୋଗ କରୁଛୁ," "ସିଘ୍ର ଭାଗ୍ୟ ପାଉ,"—ଏପରି ସମସ୍ତ ପିଇଯାଏ। ଏପରେ, ଶୁଧି ନେଇ, ଅଗ୍ନି ପଛରେ ବସି, କାଠ, ଚର୍ମ କିମ୍ବା ଭୂମିରେ ବସି, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ରହିଥାଏ। ଯଦି ଜନାନୀକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଯାଏ, ବୁଝିବା ଯେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଫଳ। ଏକ ମନ୍ତ୍ର କହିଅଛି: ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଜନାନୀ ଦ୍ରୁଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଦ୍ରୁଷ୍ଟିରେ ସଫଳତା ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ ସେ ପଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କର ସଭାକୁ ଗଲେ। ପ୍ରବାହଣ ଜୈୱଳି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମ ନିଜ ପିତା ପାଖରେ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛ?" ସେ କହିଲେ, "ହଁ, ଆଦର୍ଶ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।" "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କେଉଁଠୁ ଯାଆନ୍ତି?" "ନାହିଁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।" "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ସେମାନେ ପୁନଃ କିପରି ଫେରନ୍ତି?" "ନାହିଁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।" "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ଦେବପଥ ଓ ପିତୃପଥର ଭିନ୍ନତା?" "ନାହିଁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।" "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ସେହି ଲୋକ କିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ?" "ନାହିଁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।" "ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ପଞ୍ଚମ ଅଫର୍ରେ ଜଳ କିପରି ପୁରୁଷର ଆକାର ନେଇଥାଏ?" "ନାହିଁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ।" "ଶିକ୍ଷା ପରେ କି କହିଥିଲା?" "ଏହି ସବୁ ଜାଣିନଥିଲେ, କିପରି କହିପାରିବି?" ସେ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆପଣ ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କହିଲେ ଦେଇଛନ୍ତି।" "ଏକ ରାଜା ନିକଟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ; ମୁଁ ଏକଟି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲି ନାହିଁ।" ପିତା କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକଟି ଜାଣିନଥିଲି। ଜାଣିଥାନ୍ତି, କିପରି ନ କହିଥାନ୍ତି?" ଗୌତମ ରାଜାଙ୍କୁ ଗଲେ, ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଖାଇବା ପରେ, ଉଦୟ କହିଲେ, "ଗୌତମ, ମାନବ ସମ୍ପଦ ଚୟନ କର।" ସେ କହିଲେ, "ରାଜା, ମାନବ ସମ୍ପଦ ଆପଣଙ୍କୁ ରଖିବେ; ମୋତେ କେବଳ ସେହି ଜ୍ଞାନ କହନ୍ତୁ।" ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ସେ ଆଦେଶ କଲେ, "ତା’କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରଖନ୍ତୁ।" "ଗୌତମ, ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବି ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯାଇନଥିଲା; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶାସନ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଥିଲା।" ଏପରି ସେ ଜ୍ଞାନ କହିଲେ। "ଗୌତମ, ସେହି ଲୋକ ଅଗ୍ନି; ତା’ର ଇନ୍ଧନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିରଣ ଧୂଆଁ, ଦିନ ଶିଖା, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଙ୍ଗାର, ତାରା ଚିଁଟି।" "ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଫର୍ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ସୋମ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ମେଘ ଅଗ୍ନି; ତା’ର ଇନ୍ଧନ ବାୟୁ, ମେଘ ଧୂଆଁ, ଆଳୋକ ଶିଖା, ତଡିତ ଅଙ୍ଗାର, ବର୍ଷା ଚିଁଟି।" "ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ସୋମ ଅଫର୍ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନି; ତା’ର ଇନ୍ଧନ ବର୍ଷ, ଆକାଶ ଧୂଆଁ, ରାତି ଶିଖା, ଦିଗ ଅଙ୍ଗାର, ମଧ୍ୟଦିଗ ଚିଁଟି।" "ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା ଅଫର୍ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ମନୁଷ୍ୟ ଅଗ୍ନି; ତା’ର ଇନ୍ଧନ ବାକ୍, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ, ଜିହ୍ବା ଶିଖା, ଚକ୍ଷୁ ଅଙ୍ଗାର, କାନ ଚିଁଟି।" "ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଦେବତାମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଅଫର୍ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ନାରୀ ଅଗ୍ନି; ତା’ର ଇନ୍ଧନ ଗର୍ଭ, କଥା ଧୂଆଁ, ଯୋନି ଶିଖା, ତା’ର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍ଗାର, ଆନନ୍ଦ ଚିଁଟି।