ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଜାଣିଲେ—ଯିଏ ଜାଣେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଉତ୍ତମ, ସେ ନିଜେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ହୁଏ। ଏଠିରେ ଶ୍ୱାସ, ସତ୍ୟରେ, ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଓ ଉତ୍ତମ। ଏହିପରି ଯିଏ ଜାଣେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ; ଏଠିରେ ବାଣୀ କୁହାଯାଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯିଏ ଜାଣେ କିଏ ଭିତ୍ତି, ସେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ରହେ; ଏଠିରେ ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଭିତ୍ତି। ଯିଏ ଜାଣେ କିଏ ଶ୍ରୀ, ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ମାନବ ଦୁଇଁ ପ୍ରକାର ଆକାଂକ୍ଷା ଆସେ; କାରଣ କାନ ହେଉଛି ଶ୍ରୀ। ଯିଏ ଜାଣେ କିଏ ନିବାସ, ସେ ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ନିବାସ ହୁଏ; ମନ ହେଉଛି ନିବାସ। ଏଭଳି ଏହି ଶ୍ୱାସ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି, କାନ ଓ ମନ—ସମସ୍ତେ ଆପଣାପେ ଗର୍ବ କରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।" ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କ ପିତା, ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ?" ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, "ଯାହା ଚାଲିଯିବାରେ ଶରୀର ସବୁଠାରୁ ଦୁଃଖୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଦେଖାଯିବ, ସେଠି ଉତ୍ତମ।" ପ୍ରଥମେ ବାଣୀ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ବାଣୀ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, "ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ କେମିତି ବଞ୍ଚିଲ?" ଦେଖିଲା, ଲୋକ ଗୁଙ୍ଗା ଭଳି ଚୁପ୍, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖୁଛି, କାନ ଶୁଣୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରୁଛି। ତାପରେ ବାଣୀ ଶରୀରକୁ ଆସିଲା। ଏବେ ଦୃଷ୍ଟି ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, "ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ କେମିତି ବଞ୍ଚିଲ?" ଦେଖିଲା, ଲୋକ ଅନ୍ଧା, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଛି, ବାଣୀ କଥା ହୁଏ, କାନ ଶୁଣୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରୁଛି। ଏହିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଶରୀରକୁ ଆସିଲା। ପରେ କାନ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, "ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ କେମିତି ବଞ୍ଚିଲ?" ଦେଖିଲା, ଲୋକ ବଧିର, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଛି, ବାଣୀ କଥା ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରୁଛି। ଏହିପରେ କାନ ଶରୀରକୁ ଆସିଲା। ତାପରେ ମନ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଗଲା। ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, "ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ କେମିତି ବଞ୍ଚିଲ?" ଦେଖିଲା, ଲୋକ ଶିଶୁ ଭଳି ଅଚେତନ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିଛି, ବାଣୀ କଥା ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖୁଛି, କାନ ଶୁଣୁଛି। ଏହିପରେ ମନ ଶରୀରକୁ ଆସିଲା। ସେଉଁଠି ଶ୍ୱାସ ଶରୀର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେବାର ଚେଷ୍ଟା କଲା। ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ରୁହନ୍ତୁ! ଆପଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଦୟାକରି ଯାଆନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ତାପରେ ବାଣୀ କହିଲା, "ଯାହା ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରେ, ସେ ଆପଣ।" ଦୃଷ୍ଟି କହିଲା, "ଯାହା ମୋତେ ଭିତ୍ତି କରେ, ସେ ଆପଣ।" କାନ କହିଲା, "ଯାହା ମୋତେ ଶ୍ରୀ କରେ, ସେ ଆପଣ।" ମନ କହିଲା, "ଯାହା ମୋତେ ନିବାସ କରେ, ସେ ଆପଣ।" ଏଭଳି ଲୋକେ ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି, କାନ, ମନ କୁହନ୍ତି ନାହିଁ; କେବଳ ଶ୍ୱାସ କୁହନ୍ତି, କାରଣ ଶ୍ୱାସ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଗର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଜିଜ୍ଞାସୁ ପଚାରିଲେ, "ମୋର ଖାଦ୍ୟ କ’ଣ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ଏଠି ଯେଉଁଠି ଯାହା ଅଛି—କୁକୁର, ପକ୍ଷୀ—ସେସବୁ ଶ୍ୱାସର ଖାଦ୍ୟ। ଏଠି ମନ ନାମ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏହି ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଅନାହାର ନାହିଁ।" ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ମୋର ପୋଶାକ କ’ଣ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ଜଳ।" ଏହିକାରଣରୁ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ନଚ୍ଛନ୍ନ, ସେମାନେ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଜଳ ହେଉଛି ପୋଶାକ, ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ନଗ୍ନତା ଆସେ। ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲି ଗୋଶୃତି ବୈଗ୍ରପାଦ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଉପଦେଶ ଯଦି ଏକ ଶୁଷ୍କ ଗଛକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯିବ, ତାହାର ଶାଖା ମଧ୍ୟ ପୁଣି ପତ୍ର ମେଳିବ।" ଏଠି ଯଦି କେହି ମହାସିଦ୍ଧି ଆଶା କରେ, ନୂଆ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ ଉପବାସ ଧରି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି, ଦହି ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ମଥି, ଘୃତ ଅଗ୍ନିକୁ 'ପ୍ରଥମ, ଉତ୍ତମ, ସ୍ୱାହା' କହି ଅର୍ପଣ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ମିଶ୍ରଣ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଥାଏ। ପରେ 'ବସିଷ୍ଠ, ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ଥାନ, ସ୍ୱାହା', 'ଶ୍ରୀ, ସ୍ୱାହା', 'ନିବାସ, ସ୍ୱାହା' କହି ଘୃତ ଅର୍ପଣ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ପରେ ହାତ ଧୋଇ, ମିଶ୍ରଣ ହସ୍ତେ ଧରି କହିଥାଏ, "ଓ ଅମୁ, ତୁମ ନାମ ଅମୁ, ସମସ୍ତ ତୁମର। ତୁମେ ଆଦି, ଉତ୍ତମ, ଶାସକ, ରାଜା। ମୋତେ ବଢ଼ିଆପଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଶାସନ ଦିଅ। ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁ ପାଉ।" ଏହା ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଖାଏ—"ଆମେ ସୂର୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବାଛୁ," ଖାଏ; "ଦେବତାଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରୁ," ଖାଏ; "ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାର," ଖାଏ; "ଦ୍ରୁତ ଭାଗ୍ୟ ମିଳୁ," ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଖାଏ। ଏହା ପରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନି ପଛରେ କଠୁର ଥାଳି, ଚର୍ମ କିମ୍ବା ମାଟିରେ ବସି, ଚୁପ୍ ରହିଥାଏ। ଯଦି ସେ ନାରୀକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ଉପାସନା ସଫଳ ହୋଇଛି ବୋଲି ବୁଝିବା। ଏଠି ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି—ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛାର କ୍ରିୟାରେ ନାରୀ ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ରୀ ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ ଗଉତମ ପଞ୍ଚାଲମଣ୍ଡଳର ସଭାକୁ ଗଲେ। ପ୍ରବାହଣ ଜୈବଲି ପଚାରିଲେ, "ତୁମ ପିତା ତୁମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି?" ଗଉତମ କହିଲେ, "ହଁ, ପ୍ରଭୁ।" ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, "ତୁମେ ଜାଣ, ଏଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁଠିକୁ ଯାଆନ୍ତି?" ଗଉତମ କହିଲେ, "ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।" ପୁଣି ପଚାରିଲେ, "ସେମାନେ କିପରି ପୁଣି ଫେରନ୍ତି?" ଗଉତମ କହିଲେ, "ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।" "ଦେବପଥ ଓ ପିତୃପଥ ର ଭେଦ ଜାଣ?" "ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।" "କାହିଁକି ସେଉଁଠି ଲୋକ ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ ଜାଣ?" "ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।" "ପଞ୍ଚମ ହୋମେ ଜଳ କିପରି ମଣିଷ ରୂପ ନେଇଥାଏ ଜାଣ?" "ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।" ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଗଉତମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଆପଣ ଶିଖାଇନାହାନ୍ତି। ଏକ ରାଜନ୍ୟ ମୋତେ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ ଏକଟିରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲି ନାହିଁ।" ପିତା କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣେ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଗଉତମ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଆଦର ପାଇଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଭୋଜନ ପରେ ଉଦୟ କହିଲେ, "ଗଉତମ, ମଣିଷ ଧନ ବାଛ।" ଗଉତମ କହିଲେ, "ଧନ ଆପଣଙ୍କୁ ଥାଉ, ମୋତେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ।