ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ମାନେ କେମିତି ଗଢ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ସେଥିରେ କେଉଁଠୁ କ’ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି—ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରଜାପତି ଏହି ତିନିଟି ଲୋକକୁ ତାପିତ କଲେ। ସେଇ ତାପରୁ ତିନିଟି ସାର ନିକାଳିଲେ—ପୃଥିବୀରୁ ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟମ ଆକାଶରୁ ବାୟୁ, ଓ ଦ୍ୟୁଲୋକରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁନି ତାପିତ କରି, ସେଉଁଠୁ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଅଗ୍ନିରୁ ଋକ୍, ବାୟୁରୁ ଯଜୁସ୍, ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସାମନ୍। ଏହି ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନକୁ ତାପିତ କରି, ସେଉଁଠୁ ତିନିଟି ସାର ନେଲେ—'ଭୂଃ' ଋକ୍ରୁ, 'ଭୁଃ' ଯଜୁସ୍ରୁ, ଓ 'ସ୍ଵଃ' ସାମନ୍ରୁ। ଯଦି କୌଣସି ଯଜ୍ଞରେ ଋକ୍ର କୌଣସି ଦୋଷ ହୁଏ, ତେବେ 'ଭୂଃ ସ୍ଵାହା' ବୋଲି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିପରି, ଯଦି ଯଜୁସ୍ରେ ଦୋଷ ହୁଏ, 'ଭୁଃ ସ୍ଵାହା' ବୋଲି; ଏବଂ ସାମନ୍ରେ ଦୋଷ ହେଲେ 'ସ୍ଵଃ ସ୍ଵାହା' ବୋଲି ଆହୁତି ଦେଲେ, ଯଜ୍ଞର ହାରାଯାଇଥିବା ଶକ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହା ଏପରି ଯେମିତି ସୁନା ହାରାଯାଇଲେ ଲୁଣ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ମିଳିଯାଏ, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଚାନ୍ଦି, ଚାନ୍ଦି ଦ୍ୱାରା ଟିନ୍, ଟିନ୍ ଦ୍ୱାରା ସିସା, ସିସା ଦ୍ୱାରା ଲୋହା, ଏବଂ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା କାଠ, କାଠ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକ, ଦେବତା, ଓ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ହାରାଯାଇଥିବା ଉପକାରିତା ପୁନଃ ମିଳିଯାଏ। ଏପରି ଯଜ୍ଞ, ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ, ଦୋଷର ଔଷଧ ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଜଳ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି—ସେ ଯେଉଁଠୁ ଫେରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଏକା ଅଛନ୍ତି, ଯେ କୁରୁମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ପୁରୋହିତକୁ କଦାପି ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ମନସ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ନେଇ କଥା କହିବାଯାଉ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଅତିଶୟ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଅତିଶୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଅତିଶୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁଠି କିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ବାଣୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁଠି ଆଧାର ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଓ ପରଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆଧାର। ଯେଉଁଠି ସମୃଦ୍ଧି ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦେବ ଓ ମାନବ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଆସନ୍ତି; ଏଠାରେ କାନ୍ ସମୃଦ୍ଧି। ଯେଉଁଠି ନିବାସ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିବାସ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ମନସ୍ ନିବାସ। ଏହି ଦେହର ଶ୍ୱାସ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି, କାନ୍, ଓ ମନସ୍—ସମସ୍ତେ ନିଜେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଆପଣାପେ ଗର୍ବ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ପିତା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?" ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, "ଯାହା ଚାଲିଯିବାରେ ଦେହ ସବୁଠୁ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ପ୍ରଥମେ ବାଣୀ ଚାଲିଗଲା, ବର୍ଷେ ଫେରି ଆସି ପଚାରିଲା, "ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲୁ?" ଦେଖିଲା, ମୁକ୍ ଲୋକମାନେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି, ଭାବନା କରନ୍ତି—ସେଇପରି ଚଳିଥିଲା। ବାଣୀ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଦୃଷ୍ଟି ଚାଲିଗଲା, ବର୍ଷେ ଫେରି ପଚାରିଲା, "ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲୁ?" ଦେଖିଲା, ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି, ଭାବନା କରନ୍ତି। ଦୃଷ୍ଟି ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଶ୍ରବଣ ଚାଲିଗଲା, ବର୍ଷେ ଫେରି ପଚାରିଲା, "ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲୁ?" ଦେଖିଲା, ବଧିର ଲୋକମାନେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, ଭାବନା କରନ୍ତି। ଶ୍ରବଣ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲା। ମନସ୍ ଚାଲିଗଲା, ବର୍ଷେ ଫେରି ପଚାରିଲା, "ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିଲୁ?" ଦେଖିଲା, ମନବିହୀନ ଶିଶୁମାନେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି। ମନସ୍ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଶେଷରେ ଶ୍ୱାସ ଚାଲିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା। ସେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଦଳ ଉଖାଡ଼ି ନେଇଯାଏ, ଏପରି ଶ୍ୱାସ ସମସ୍ତେଠୁ ଶକ୍ତି ଉଖାଡ଼ି ନେବାକୁ ଲାଗିଲା। ସମସ୍ତେ ଆସି କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ରୁହନ୍ତୁ! ଆପଣ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଚାଲିଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ତେବେ ବାଣୀ କହିଲା, "ମୋତେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କରିଥିବା ଆପଣ।" ଦୃଷ୍ଟି କହିଲା, "ମୋର ଆଧାର ଆପଣ।" କାନ୍ କହିଲା, "ମୋର ସମୃଦ୍ଧି ଆପଣ।" ମନସ୍ କହିଲା, "ମୋର ନିବାସ ଆପଣ।" ଏହିପରି, ଲୋକେ 'ବାଣୀ', 'ଚକ୍ଷୁ', 'କର୍ଣ୍ଣ', 'ମନ' କହି ନାହିଁ; ସେମାନେ 'ପ୍ରାଣ' କହନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରାଣ ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ପ୍ରାଣ ପଚାରିଲେ, "ମୋର ଖାଦ୍ୟ କ’ଣ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ଏଠି ଥିବା ସମସ୍ତ, କୁକୁରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପକ୍ଷୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଇ ପ୍ରାଣର ଖାଦ୍ୟ।" ପ୍ରାଣ ପଚାରିଲେ, "ମୋର ପୋଷାକ କ’ଣ?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ଜଳ।" ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ଭୁକ୍କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଢାକିନ୍ତି; ଜଳ ନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଅପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ସତ୍ୟକାମ ଜାବାଲା, ଗୋଶୃତିକୁ କହିଥିଲେ, "ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଶୁଖିଗଲା ଗଛକୁ କୁହାଯିବ, ତାହାର ଶାଖା ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ପତ୍ର ଫୁଟିଯିବ।