ଏକ ସମୟରେ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀମାନେ ଉପନିଷଦର ଗୁଡ଼ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ । ଏହି ଜ୍ଞାନରେ, ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନକୁ “ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷର ସଙ୍ଗ୍ରହ ସ୍ଥଳ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ସେଠାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥାଏ । ସେ ଏକା ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷର ସଙ୍ଗ୍ରହକାରୀ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷକୁ ନେଇଯିବାର ସମର୍ଥ । ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯିବାର ସମର୍ଥ । ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁରୁଷ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଏଠି, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଅଗ୍ନି ସହିତ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ବିନା, ସମସ୍ତ ଅର୍ପଣ ଅଗ୍ନିକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ । ଅଗ୍ନିରୁ ଦିନକୁ, ଦିନରୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷକୁ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରୁ ମାସକୁ, ମାସରୁ ବର୍ଷକୁ, ବର୍ଷରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆପ୍ରାଦୂର୍ଯ୍ୟ ମେଘ ଅଜ୍ଞାତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଅର୍ପଣକୁ ନେଇଯାଏ । ଶେଷରେ ସେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡକୁ ନେଇଯାଏ । ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପଥ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡକୁ ଯିବାର ପଥ । ଏହି ପଥରେ ଯିଏ ଯାଏ, ସେ ପୁନର୍ବାର ମାନବ ଚକ୍ରକୁ ଫେରେନାହିଁ । ଏହି ଯଜ୍ଞ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ ଅଟୁଟ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥାଏ । ଏହି ଯଜ୍ଞର ଦୁଇଟି ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ରେଳ ହେଉଛି ମନ ଓ ବାଣୀ । ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଏକଟି ମନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ; ଅନ୍ୟଟି ବାଣୀରେ—ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଉଦ୍ଗାତୃ । ଯଦି ପ୍ରଭାତର ପାଠ ପୂର୍ବରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ ସଙ୍କେତ ଦିଏ, ତେବେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ରେଳ ତିଆରି ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ । ଏହା ଏକ ଚକା ନଥିବା ରଥ ପରି ହୁଏ, ଯଜ୍ଞ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଯଜ୍ଞକାରୀ ଅସ୍ଥିର ଯଜ୍ଞ ପରେ ଅବନତ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ପ୍ରଭାତର ପାଠ ପୂର୍ବରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ ସଙ୍କେତ ଦିଏନାହିଁ, ଦୁଇଟି ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ରେଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ । ଦୁଇ ଚକାରେ ଚାଲୁଥିବା ରଥ ପରି, ଯଜ୍ଞ ଅଟୁଟ ହୁଏ, ଯଜ୍ଞକାରୀ ଅଟୁଟ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଉନ୍ନତ ହୁଏ । ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାପ କରିଥିଲେ; ଏହି ତାପରୁ ସେ ତାହାର ସାର ନେଇଥିଲେ—ପୃଥିବୀରୁ ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟକାଶରୁ ବାୟୁ, ଆକାଶରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ପ୍ରଜାପତି ଏହି ତିନି ଦେବତାକୁ ତାପ କରିଥିଲେ; ଏହି ତାପରୁ ସେ ତାହାର ସାର ନେଇଥିଲେ—ଅଗ୍ନିରୁ ଋକ୍, ବାୟୁରୁ ଯଜୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ସାମ । ସେ ଏହି ତିନି ଜ୍ଞାନକୁ ତାପ କରିଥିଲେ; ଏହି ତାପରୁ ସାର ନେଇଥିଲେ—‘ଭୂଃ’ ଋକ୍ରୁ, ‘ଭୁଵଃ’ ଯଜୁରୁ, ‘ସ୍ଵଃ’ ସାମରୁ । ଯଦି ଋକ୍ରେ ଅପରାଧ ହୁଏ, ‘ଭୂଃ, ସ୍ଵାହା’ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଋକ୍ର ସାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ଯଜ୍ଞର ହାରାଯାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଯଦି ଯଜୁରେ ଅପରାଧ ହୁଏ, ‘ଭୁଵଃ, ସ୍ଵାହା’ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଯଜୁର ସାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ହାରାଯାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଯଦି ସାମରେ ଅପରାଧ ହୁଏ, ‘ସ୍ଵଃ, ସ୍ଵାହା’ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ସାମର ସାର ଓ ଶକ୍ତିରେ ହାରାଯାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଯେପରି ଲୁଣରେ ସୁନା, ସୁନାରେ ଚାନ୍ଦି, ଚାନ୍ଦିରେ ଟିନ, ଟିନରେ ସିସା, ସିସାରେ ଲୋହା, ଲୋହାରେ କାଠ, କାଠରେ ଚମର, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ, ଦେବତା, ତିନି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ଯଜ୍ଞର ହାରାଯାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ଉପଚାର ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ ଥିଲେ ଯଜ୍ଞ ଜଳପ୍ରବଣ ହୁଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି: ସେ ଯେଉଁଠୁ ଫେରିଥିବା, ସେଉଁଠି ଯାଏ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କୁରୁମାନେ ଓ ଲୋକମାନେ ରକ୍ଷା କରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମକାରୀମାନେ ରକ୍ଷା କରେ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୁଷକୁ ବାଛିବା ଉଚିତ, ଅଜ୍ଞାନୀକୁ ନୁହେଁ । ଏହାପରେ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲା—ଯିଏ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ’ଣ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ; ପ୍ରାଣ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ; ବାଣୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯିଏ ଆଧାର ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଏହି ଜଗତ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଚକ୍ଷୁ ଆଧାର । ଯିଏ ସମୃଦ୍ଧି ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ଓ ମାନବ ଇଚ୍ଛା ଆସିଥାଏ; କର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧି । ଯିଏ ନିବାସ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଜମାନେ ପାଇଁ ନିବାସ ହୁଏ; ମନ ନିବାସ । ତାପରେ, ପ୍ରାଣମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ଗଠିତ ହେଲେ, “ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ” ବୋଲି । ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି, ତାଙ୍କ ପିତା, ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ପଚାରିଲେ, “ମହାଶୟ, ଆମେ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, “ଯାହା ଚାଲିଗଲେ ଶରୀର ସବୁଠୁ ଦୁଃଖ ଦେଖାଏ—ସେ ଆମେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।” ବାଣୀ ଚାଲିଗଲା; ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଲା ଓ ପଚାରିଲା, “ମୁଁ ନଥିଲି, କିପରି ଜୀବନ କାଟିଲ?” ଲୋକମାନେ ମୂକ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ନିଆଁ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖୁଛି, କର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ଏପରି ହେଲା । ବାଣୀ ପୁନଃ ଶରୀରକୁ ଫେରିଲା । ଚକ୍ଷୁ ଚାଲିଗଲା; ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଲା ଓ ପଚାରିଲା, “ମୁଁ ନଥିଲି, କିପରି ଜୀବନ କାଟିଲ?” ଲୋକମାନେ ଅନ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ନିଆଁ, ବାଣୀ କହୁଛି, କର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ଏପରି ହେଲା । ଚକ୍ଷୁ ପୁନଃ ଶରୀରକୁ ଫେରିଲା । କର୍ଣ୍ଣ ଚାଲିଗଲା; ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଲା ଓ ପଚାରିଲା, “ମୁଁ ନଥିଲି, କିପରି ଜୀବନ କାଟିଲ?” ଲୋକମାନେ ବଧିର, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ ନିଆଁ, ବାଣୀ କହୁଛି, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ଏପରି ହେଲା । କର୍ଣ୍ଣ ପୁନଃ ଶରୀରକୁ ଫେରିଲା । ମନ ଚାଲିଗଲା; ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଫେରିଲା ଓ ପଚାରିଲା, “ମୁଁ ନଥିଲି, କିପରି ଜୀବନ କାଟିଲ?